Cykl na blogu „CultureZone”: „KSIĄŻKA VS FILM”
Cześć wszystkim. Tym razem przeniesiemy się z antycznej (no, dobra: mitologicznej) Grecji do starożytnego Rzymu za panowania Nerona. Zgodnie z tradycją przekazywaną przez starożytnych kronikarzy, w nocy z 18 na 19 lipca 64 roku n.e. wybuchł pożar Rzymu. Z tej okazji postanowiłem przeanalizować „QUO VADIS?” Henryka Sienkiewicza, gdzie pożar Wiecznego Miasta, jest jednym z kluczowych elementów powieści, i zestawić ją z adaptacją wyreżyserowaną przez Jerzego Kawalerowicza. Zaczynamy.
OGÓLNY ZARYS FABUŁY
„Quo vadis” opowiada o miłości rzymskiego patrycjusza Markusa Winicjusza i chrześcijanki Ligii w realiach starożytnego Rzymu za panowania Nerona. Istotny w powieści jest też wątek społeczno-religijny: od zderzenia dwóch różnych religijnych światów po prześladowania chrześcijan, do czego dochodziło za panowania okrutnego cesarza. Sam zaś tytuł oznacza „Dokąd idziesz?”, a jego znaczenie pojawia się również w powieści.
RÓŻNICE MIĘDZY KSIĄŻKĄ, A FILMEM
UCZUCIE DO LIGII
Podobnie jak książka, adaptacja zaczyna się od przybycia patrycjusza Markusa Winicjusza do willi należącej do jego wujka, Petroniusza, z radą co czynić po spotkaniu z Ligią, w której bohater się zakochał. Przy okazji zarówno książkowy jak i ekranowy Petroniusz cynicznie podchodzi do uczucia swego bratanka (w ogóle większość aktorów w adaptacji idealnie odwzorowało charakter postaci), co nie umyka uwadze patrycjusza. Książkowe spotkanie jest bardziej rozbudowane, a obaj Rzymianie rozprawiają nie tylko o miłości, ale również o polityce (całkowicie pominiętej w scenie filmowej) i kulturze. Poza tym w filmie pominięto całą historię Ligii i tego jak trafiła do Rzymu. Warto także zaznaczyć, że dialogi pojawiające się w adaptacji są w większości żywcem wzięte z powieści Sienkiewicza, co najwyżej Kawalerowicz znacznie je skrócił. Po odbytej rozmowie Petroniusz i Winicjusz udają się na śniadanie, a dopiero potem do Aulusa Plaucjusza, u którego Ligia przebywa. W adaptacji z kolei wygląda to tak, jakby obaj udali się do Plaucjusza niemal od razu. Co więcej, w książce Winicjusz wyznaje Petroniuszowi okoliczności swojego spotkania z Ligią dopiero w drodze do Plaucjusza, podczas gdy w adaptacji opowiada o tym zaraz po przybyciu do wujka. Także w drodze do Plaucjusza Winicjusz opowiada o znaku ryby, który Ligia mu nakreśliła na piasku, co w adaptacji z kolei ma miejsce po przybyciu na miejsce, gdy patrycjusz próbuje wyznać dziewczynie miłość. Jednak już wizyta w willi Plaucjusza i późniejsza rozmowa Petroniusza z Pomponią, żoną Aulusa, jest zgodna z opisem w książce, tak jak późniejsza dysputa między Petroniuszem, a Winicjuszem, zakończona obietnicą przysłania Ligii patrycjuszowi.
Nazajutrz przed dom Plaucjusza przybywa oddział legionistów po Ligię - wizja ukazana w filmie jest zgodna z opisem zamieszczonym w książce. W filmie pominięto jedynie późniejsze spotkanie Aulusa z Seneką (jak i samą postać Seneki, który w adaptacji jest tylko wzmiankowany) i od razu adaptatorzy przeszli do konsekwencji zabrania Ligii. Wściekły Winicjusz przekonany, że uprowadzono dziewczynę, przybywa do Petroniusza z pretensjami, jednak zostaje przez poetę utemperowany. W tym czasie Ligia jest przygotowywana przez Akte, małżonkę Nerona, do uczty wyprawionej przez cesarza. Sama uczta, włącznie z dysputą Nerona i Petroniusza na temat urody Ligii, została ukazana bardzo dokładnie. Także sam finał - wybawienie Ligii przez Ursusa z rąk Winicjusza - zgadza się z książkowym opisem. Ale już późniejszej książkowej rozmowy Akte z Ligią w filmie nie ma. Niezrażony niepowodzeniem na uczcie u Nerona, Winicjusz nakazuje sprowadzenie Ligii do siebie, jednak jego niewolnicy przynoszą mu wiadomość o napaści Ursusa, co patrycjusz przyjmuje z furią. Jeszcze tej samej nocy Winicjusz, podejrzewając że Ligia została uprowadzona przez Nerona, spotyka się z Akte, jednak nic nie wskóra jego poselstwo do niej. Także Petroniusz stara się zaradzić zbolałemu sercu bratankowi i zarówno w książce jak i w adaptacji oferuje mu Eunice jako niewolnicę, jednak Winicjusz odmawia.
W tej sytuacji Petroniusz każe sprowadzić nawróconego Greka Chilona Chilonidesa z zadaniem śledzenia Ligii. Wstępna rozmowa z Chilonem została bardzo dokładnie odtworzona w adaptacji, acz Sienkiewicz dość lakonicznie wspomina co Grek porabiał przez kolejne dni; w adaptacji zaś pokazano, jak Chilon wypytywał winiarza o znaczenie symbolu ryba. Dopiero potem przedstawia Petroniuszowi i Winicjuszowi wstępne wyniki swojego śledztwa: Ligia jest chrześcijanką. Wyniki te bardzo dokładne ukazano względem opisu w książce, włącznie z wnioskiem Petroniusza, że Ligia zatruwa studnie zgodnie z rzymskim zabobonem względem chrześcijan. Chilon zostaje wysłany by odszukał miejsce pobytu Ligii. Chilon znajduje ją w dzielnicy zamieszkanej przez chrześcijan i przy okazji okazji dowiadujemy się również o planach Greka względem swojego rywala, Glauka, a także zaangażowanie w to Ursusa.
CHRZEŚCIJAŃSKA SPOŁECZNOŚĆ VS RZYMSKA
Przybywszy do Winicjusza, Chilon dzieli się z nim informacją o pobycie Ligii w Rzymie oraz o możliwości znalezienia jej w katakumbach w Ostrianum, gdzie zbierają się chrześcijanie. Jeszcze tej samej nocy Winicjusz udaje się wraz z Chilonem i Krotonem (zaufanym sługą, równie silnym co Ursus) do katakumb na kazanie Piotra Apostoła. Zarówno w książce jak i w filmie swoistą „taryfą ulgową” są scrupule, rzymskie monety (które w adaptacji mają kształt przypominający miedziane ryby). I podobnie jak w adaptacji, w książce wśród zebranych chrześcijan Winicjusz odnajduje Ligię i towarzyszącego jej Ursusa. Po zakończeniu zebrania Winicjusz w towarzystwie Chilona i Krotona udaje się za dziewczyną i jej sługą w celu porwania jej. Plan jednak się nie udaje: Kroton zostaje uduszony przez Ursusa, Chilon w panice ucieka, a Winicjuszowi zostaje złamana ręka i uchodzi z życiem tylko za sprawą wstawiennictwo Ligii.
Rozpoczyna się rekonwalescencja patrycjusza, który w malignie prosi wybawców, by pierwej go zabili, niż się nim zajmowali, jednak Ligia daje mu do zrozumienia że chrześcijanie okazują łaskę i miłosierdzie. Na wyraźne żądanie Winicjusza zostaje sprowadzony Chilon, by wysłał wiadomość co Petroniusza. W książce są opisane dwie wizyty Greka wśród chrześcijan, w adaptacji zostały jednak połączone w jedną wizytę. Po wyprowadzeniu Chilona, Winicjusz zapoznaje się bliżej z mentalnością chrześcijan, co bardzo dokładnie pokazano w adaptacji. Coraz bardziej również patrycjusz odczuwa nić sympatii nie tylko do Ligii, ale również do wszystkich chrześcijan. Wkrótce dochodzi do siebie i może wrócić do społeczności rzymskiej.
Spotyka się z Petroniuszem, który zauważa u bratanka całkowitą przemianę. Gani go za to, że dał się przez nich omamić. Tymczasem do Rzymu przybywa Neron, co jego sługa Tygellin postanawia uczcić wystawną orgią; wątek ten został pominięty w filmie. Za to nie pominięty został wątek romansu Poppei wzdychający do Winicjusza - acz w filmie próbuje go poderwać na Forum Romanum, jednak patrycjusz (inaczej niż w książce) samodzielnie ją zbywa. Tak samo pominięto wątek podróży Nerona do Achai. Zamiast tego, filmowy Winicjusz po przybyciu na Forum Romanum spotyka Chilona informującego go, że wie gdzie mieszka Ligia. W książce, podobnie jak w filmie, Winicjusz każe Greka wychłostać, jednak o ile w książce wynika to z rozdrażnienia Rzymianina, o tyle w adaptacji zachowanie to jest nieuzasadnione. W następnej kolejności każe jednak cofnąć karę, a po ocuceniu Chilona obaj udają się do domu Ligii. Na miejscu Winicjusz - okazując szacunek chrześcijanom - wyznaje, że kocha Ligię i prosi o jej rękę. Błogosławieństwa udziela im Piotr Apostoł. Późniejsza rozmowa zakochanych w adaptacji zgadza się z opisem w książce. Następnie Winicjusz spotyka się z Petroniuszem i wyznaje mu, że jest zaręczony z Ligią, co spotyka się ze sceptycyzmem ze strony jego wujka.
Film pokazuje zgodnie z opisem w książce, jak reputacja Nerona wyraźnie słabnie, a lud zaczyna mu wyzywać od matkobójcy. Tymczasem Winicjusz nieprzerwanie spotyka się z Ligią i jest już bliski przyjęcia chrztu. Opowiadał Ligii o swoich posiadłościach na Sycylii, nieopodal miejsca, do którego przynieśli się Aulusowie. W oddali słychać było ryczenie lwów, które czekały na igrzyska. Z kolei Petroniusz na gościnnych występach w Ancjum wysłuchuje poematu Nerona o pożarze Troi i poddaje go krytyce. Nieoczekiwanie Neron zamiast się obrazić, obiera te słowa jako radę i w pierwszej kolejności zamierza spalić papirus, od czego Petroniusz go odciąga. Za to gdy Tygellin proponuje wybudowanie drewnianej atrapy Troi, którą Neron spali, spotyka się z kpiną cesarza. Nazajutrz cesarz recytuje jeden ze swoich wierszy, gdy pojawia się wiadomość o pożarze Rzymu. Winicjusz wsiada na konia i rusza na ratunek Ligii przebywającej według niego w dzielnicy chrześcijan. W filmie natomiast informacja o pożarze Rzymu pojawia się tego samego dnia, gdy Neron recytuje poemat o pożarze Troi.
PRZEŚLADOWANIA
Sienkiewicz opisał pożar Rzymu dość szczegółowo w pięciu kolejnych rozdziałach (XLII-XLIV, XLVI-XLVII), tymczasem w filmie zajmuje on zaledwie kilkanaście minut, jednak zarówno w książce jak i w adaptacji wątek ten sprowadza się do poszukiwań Ligii, które spełzają na niczym. Winicjusz traci przytomność i zostaje odnaleziony po pożarze przez Chilona. Grek relacjonuje jak doszło do pożaru: był w okolicach cyrku i widział wszystkie okropności, które miały miejsce, jak krzyk ludzi, ludzkie wnętrzności na ulicach, uciekających mieszkańców i tych, którzy w bezradności nie wiedzieli, co ze sobą zrobić. Widział również Ligię, Ursusa, Piotra i Linusa w Ostrianum jeszcze przed pożarem, zatem mało prawdopodobne, aby zdążyli wrócić do domu. Winicjusz w końcu odnajduje Ligię i w chwili uniesienia przystaje na chrzest, którego udziela mu Piotr Apostoł. W tym czasie Neron sycąc się widokiem pożaru Rzymu, recytuje poemat o Troi (co, swoją drogą, nie jest zgodne z prawdą historyczną), jednak zostaje wybuczany przez zgromadzony tłum. Część Rzymian jednak zaczyna o podpalenie oskarżać chrześcijan i domagać się, by bez zwłoki rzucono ich na pożarcie lwom (co również odbiega od prawdy historycznej). Rozpoczyna się okres prześladowań chrześcijan.
W tym czasie w cudownie ocalałym z pożaru domu Petroniusza zatrzymuje się Winicjusz, którego dom z kolei strawił ogień. Młody patrycjusz właśnie widział się z Ligią, na co Petroniusz radzi mu by jak najszybciej uciekł z ukochaną z Rzymu, gdzie już rozpoczęły się czystki na chrześcijanach. Gdy później Winicjusz wraca do wujka, okazuje się że Ligia została schwytana i jest trzymana w lochach. Petroniusz sugeruje bratankowi jak najszybszą ucieczkę z ukochaną, przy okazji Winicjusz wyjawia mu że przyjął wiarę chrześcijańską. Adaptacja pomija wyznanie Petroniusza skierowane do Eunice czy zgodziłaby się na ewentualną rozłąkę z nim, gdyby Petroniuszowi przyszłoby opuścić Rzym. Tak samo w adaptacji pominięto scenę gdy Petroniusz wysłuchuje nowej pieśni „Troiki” Nerona oraz scenę szukania wsparcia wśród znajomych przez Winicjusza. W adaptacji po zaleceniach Petroniusza, patrycjusz udaje się do więzienia na spotkanie z ledwo żywą Ligią. Na miejscu jeden z legionistów robi znak ryby, co oznacza że choć z rozkazu cezara ma nie wpuszczać nikogo do więzienia, zgodzi się zanieść list do Ligii. W tym czasie Petroniusz, zarówno w książce jak i w filmie, udaje się po wstawienie się za Ligią do Poppei. Starania Rzymianki jednak spełzają na niczym, a w ramach kary traci ukochane dziecko.
Tymczasem zaczynają się igrzyska, na których chrześcijanie mają zostać rzuceni lwom na pożarcie (tak naprawdę starożytni historycy - np. Tacyt - pisali, że chrześcijan rzucano dzikim psom na pożarcie). Książkowy opis jest bardziej zgodny z historycznym przekazem, a lwy zostały przez Sienkiewicza dodane jedynie jako element podkreślający tragizm chrześcijan. Jest również bardziej szczegółowy: w książce igrzyska trwają przez trzy dni, podczas gdy w filmie skondensowano je do jednego dnia i wieczora. Kulminacyjnym momentem igrzysk staje się walka Ursusa z turem, na którego grzbiecie była przywiązana naga Ligia. Neron wbrew swojej woli ułaskawia Ursusa i Ligię, a Winicjusz opuszcza wraz z ukochaną Rzym. Wieczorem pozostali przy życiu chrześcijanie zostają na rozkaz cezara podpaleni w jego ogrodzie. Wśród nich znajduje się Glauk, na którego widok Chilon błaga go o przebaczenie, co Glauk przyjmuje przed swoim zgonem. Zrozpaczony Chilon obwinia Nerona o podpalenie Rzymu, za co zostaje aresztowany i za karę ma mieć wyrwany język. W książce taka sytuacja również ma miejsce, ale przed walką Ursusa z turem. Końcówka adaptacji różni się od książki jedynie kolejnością głównych wątków: w filmie mamy najpierw samobójstwo Petroniusza i Eunice, potem śmierć Nerona, wreszcie ucieczkę Piotra Apostoła zgodną z apokryficznym opisem (który wyjaśnia znaczenie tytułu powieści Sienkiewicza). W książce z kolei mamy: ucieczkę Piotra Apostoła, samobójstwo Petroniusza i Eunice, wreszcie śmierć Nerona wobec którego sprzeciwił się cały lud rzymski.
To była moja analiza różnic między powieścią Henryka Sienkiewicza „Quo vadis?”, a adaptacją z 2001 roku w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Co o niej sądzicie? Piszcie swoje wrażenia w komentarzach, a my widzimy się za tydzień z nową analizą. Cześć.
