Cykl na blogu „CultureZone”: „KSIĄŻKA VS FILM”

Guten Tag. W najnowszym odcinku piątkowego cyklu, po zimowej i pirackiej analizie, tym razem zapraszam do Gdańska z lat 20-40 śladami głównego bohatera „BLASZANEGO BĘBENKA” Güntera Grassa i adaptacji Volkera Schlöndorffa. Auf gehts!

OGÓLNY ZARYS FABUŁY

Głównym bohaterem powieści Grassa jest Oskar Matzerath wychowany w trzech kulturach. Kaszubów reprezentuje matka Agnieszka, a czy jego ojcem był faktycznie Niemiec Alfred Matzerath, czy też wielka miłość jego matki Polak Jan Broński tego do końca nie wiadomo. Losy Niemców, Polaków i Kaszubów przeplatają się ze sobą, tworząc historię nierozerwalnie związaną z Wolnym Miastem Gdańskiem i z rodzącym się, dojrzewającym i wybuchającym faszyzmem, aż po jego nieuchronny upadek. Po beztroskim dzieciństwie Oskara przeżywamy więc wraz z nim m.in. Kryształową Noc oraz Obronę Poczty Gdańskiej.

RÓŻNICE MIĘDZY KSIĄŻKĄ, A FILMEM

RODZICE OSKARA

Film, podobnie jak książka, rozpoczyna się od okoliczności poznania się dziadków Oskara, do czego doszło na polu kartoflanym, gdzie dziadek bohatera, Józef, ukrył się przed ścigającymi go Prusakami pod obszernymi spódnicami Anny, swojej przyszłej żony. Gdy oboje zaczynają do siebie pałać uczuciem, Józef zatrudnia się jako flisak, a z ich związku przychodzi na świat matka Oskara, Agnieszka. Również śmierć Józefa poprzez utonięcie jest zgodna z opisem w książce, ale różnica jest taka, że w filmie nie ma wzmianki o opłakiwaniu Józefa przez jego brata, Grzegorza. 

W dalszym toku opowieści Grass więcej miejsca poświęca młodości Jana Brońskiego, Kaszuba i kuzyna Józefa. O ile więc tak w filmie jak i w książce jest wspomniane, że Broński pracował na Poczcie Polskiej w Gdańsku, o tyle nie ma nic o tym, że jego ślub odbył się w tym samym czasie, co ślub Agnieszki. Z kolei okoliczności narodzin Oskara są takie same w książce jak i w filmie, jak również to, że chłopak od najmłodszych lat posiadał niezwykle silne struny głosowe pozwalające mu tłuc szkło i szyby.

AKT BUNTU OSKARA

W książce i w filmie, Oskar w dniu swoich czwartych urodzin ulega celowo spowodowanemu wypadkowi: spada ze schodów do piwnicy. Co prawda wychodzi cało z upadku, ale okazuje się że nie może już rosnąć. W obu przypadkach upadek ten jest rodzajem buntu bohatera przeciwko niesprawiedliwości świata. Oskar nie chce żyć w gwałtownym i brutalnym świecie dorosłych, woli być postrzegany wyłącznie jako dziecko: dosłownie i w przenośni.

Następnie film pomija relację Oskara z ciocią Kauer, ale nie pomija edukacji chłopaka ukazanej w filmie tak jak w książce: z powodu swojego niskiego wzrostu, a także nierozstawania się z bębenkiem, chłopakowi zorganizowane zostaje nauczanie domowe. W jego trakcie bohater wymusza na nauczycielce czytanie mu książek o Rasputinie. Podczas słuchania Oskar wyobraża sobie rosyjskiego męża stanu podrywającego piękne kobiety. Także akcja na Wieży Więziennej w Gdańsku, w trakcie której Oskar gra na bębenku melodię i swoim głosem rozbija pobliskie szyby, jest zgodna w książce i w filmie. Warto dodać, że edukacja Oskara w książce jest bardziej zróżnicowana, choć relacja z matką została oddana bardzo dokładnie. Prócz wiedzy umysłowej, wpajane są mu również zainteresowania kulturowe. Mama Oskara zabiera syna do teatru, a także na wystawę, co w filmie zostało całkowicie pominięte. Nie pominięto za to coczwartkowych wizyt w sklepie Żyda Sigismunda Markusa (granego w filmie przez Charlesa Aznavoura), który obdarowuje Oskara nowymi bębenkami. Oprócz nauki, mama zabiera Oskara również do kościoła i tego w filmie nie pominięto. Tak jak w filmie, w książce gdy Agnieszka spowiada się, Oskar zakłada figurce Dzieciątka na szyję bębenek i wtyka w obie rączki pałeczki. Dopiero po tym incydencie, w okresie wielkanocnym, wychodzi na jaw, że mama Oskara ma romans z Janem Brońskim, natomiast w filmie: romans ten wychodzi na jaw podczas jednej z czwartkowych wizyt u Markusa, który niedługo potem umiera w czasie Nocy Kryształowej. Niedługo potem, zarówno w książce jak i w filmie, Agnieszka stopniowo zaczyna popadać w załamanie nerwowe, które ujawnia się ciągłym spożywaniem ryb. Skutkiem tego kobieta umiera z zatrucia rybami.

PRZYGODY OSKARA

Po śmierci Agnieszki, do prowadzonego przez nią sklepu zostaje zatrudniona Maria Matzerath, z którą Oskar spędza coraz więcej czasu. Film dość wiernie ukazuje ich relacje podszyte erotyzmem. Tymczasem wybucha II wojna światowa, a jednym z istotnych epizodów opisanych przez Grassa w powieści jest autentyczna obrona Poczty Polskiej. Swego czasu Grassowi wytykano przerysowany obraz obrońców gdańskiej Poczty Polskiej, gdyż opisał jak w tym czasie grali w karty. Film, z kolei, wiernie odzwierciedla ten epizod. I podobnie jak w przypadku powieści, filmowa obrona kończy się rozstrzelaniem obrońców Poczty, wśród których znajduje się też Jan Błoński. Tu, zresztą, następuje zamiana wątków: w filmie Maria Matzerath zostaje zatrudniona do sklepu Agnieszki przed obroną Poczty Polskiej, a w książce ma to miejsce po obronie Poczty Polskiej, co ma tym bardziej dramatyczny wydźwięk z powodu śmierci obojga rodziców Oskara. Najważniejszą rzeczą związaną z ich relacją jest spożywanie proszka musującego nawilżanego z pomocą śliny. Tak jak w filmie ma to miejsce w czasie wakacji nad morzem, a potem jest sporadycznie powtarzane już po powrocie znad morza. Ich relacja, inaczej niż w książce, kończy się po ostrej kłótni z Alfredem Matzerathem. Bardzo dokładnie pokazano w filmie uczestnictwo Oskara w teatrze frontowym mistrza Bebry, którego bohater poznał jeszcze przed wojną i romantyczną relację Oskara z karlicą Roswitą zakończoną jej tragiczną śmiercią w czasie bombardowania Hiszpanii.

Wróciwszy do domu z frontu, Oskar uczestniczy w czasie trzecich urodzin Kurta, w trakcie których daje mu w prezencie blaszany bębenek. Film pomija jednak nawrócenie Marii na katolicyzm pod wpływem utraty jednego z braci w czasie wojny. To właśnie w tych okolicznościach książkowy  Oskar decyduje się naśladować Chrystusa, czego w filmie też nie ma. Objawia się to ponownym wręczeniem figurce Jezusa bębenka. Film pomija również uczestnictwo Oskara w ulicznym gangu, który zostaje przechwycony poza bohaterem. Za to film nie pomija wtargnięcia wojsk sowieckich do Gdańska i przechwycenia ojca Oskara ukrywającego się z rodziną w piwnicy sklepu. Gdy cała sytuacja dobiega końca, a II wojna światowa jest na ukończeniu, swoją pomoc - tak w książce, jak i w filmie - oferuje Żyd Fajngold, jako jedyny ocalały z Holocaustu. Tymczasem ma miejsce pogrzeb Matzeratha, w trakcie którego następuje przełom w życiu Oskara. Chłopak zaczyna bowiem rosnąć. Stojąc nad grobem biologicznego ojca, wyraża chęć ponownego rośnięcia. W tym momencie Kurt rzuca weń kamień w głowę, co aktywuje jego rozwój, a chłopak wpada do grobu. Na znak końca pewnego etapu swojego życia, Oskar zostawia bębenek w grobie Matzeratha. Film kończy się wyjazdem Marii i Oskara do Nadrenii w celu szukania pracy. 

W adaptacji całkowicie pominięto trzecią księgę powieści Grassa, która opowiada o powojennych losach Oskara, w tym także jego dorosłe życie (choć nadal wygląda jak trzylatek), i która wyjaśnia okoliczności trafienia bohatera do zakładu psychiatrycznego (podstawowa różnica między książką, a filmem jest taka, że Oskar opowiada swoją historię pielęgniarzowi z psychiatryka, czego w filmie nie ma, choć adaptacja zachowała narrację pierwszoosobową).

To była moja analiza powieści Güntera Grassa „Blaszany bębenek” i filmu Volkera Schlöndorffa. Co o niej sądzicie? Piszcie swoje wrażenia w komentarzach, a my widzimy się za dwa tygodnie z nowym omówieniem. Cześć.