Cykl na blogu „CultureZone”: „ALEJA GWIAZD POPKULTURY”

PAWEŁ PAWLIKOWSKI : 

TRANSNARODOWE DOŚWIADCZENIA

Cześć wszystkim. Niedawno zakończył się festiwal w Cannes, na którym nagrodę za najlepszą reżyserię odebrał Paweł Pawlikowski za swój najnowszy film „Ojczyzna”. Z tej okazji przybliżę sylwetkę tego wybitnego i bardzo popularnego w ostatnim czasie reżysera. Zaczynamy.

MŁODOŚĆ

Paweł Pawlikowski urodził się 15 września 1957 roku w Warszawie. Jego matka, pochodząca z tradycyjnej rodziny katolickiej, początkowo była tancerką baletową. Gdy zaczęły się u niej problemy zdrowotne, ukończyła filologię angielską, a następnie wykładała na Uniwersytecie Warszawskim. Jego ojciec był jednak lekarzem pochodzenia żydowskiego. Jego babcia ze strony ojca, również lekarka pochodzenia żydowskiego, została zamordowana w Auschwitz. Sam został ochrzczony i, podobnie jak matka, był katolikiem. Matką chrzestną Pawlikowskiego była aktorka Barbara Kwiatkowska-Lass, przyjaciółka jego matki.

Ojciec Pawlikowskiego, po kampanii antysemickiej po wydarzeniach marcowych, wyjechał do Austrii po rozpadzie małżeństwa w 1969 roku. W 1971 roku, gdy Paweł Pawlikowski miał 14 lat, przeprowadził się z matką do Wielkiej Brytanii.  Rodzice Pawlikowskiego spotkali się ponownie w Niemczech Zachodnich, gdy jego ojciec przeprowadził się z Austrii. Później mieszkali we Włoszech i Francji, zanim na stałe osiedlili się w Anglii. Pierwszy okres w Anglii spędził w katolickiej szkole pod Londynem prowadzonej przez Zgromadzenie Księży Marianów. Nie chcąc się uczyć i podporządkować dyscyplinie, został wydalony i ostatecznie ukończył szkołę protestancką.

Studiował literaturę i filozofię na uniwersytetach w Londynie i Oksfordzie, pisząc doktorat o austriackim poecie Georgu Traklu. W Oksfordzie zapisał się również na warsztaty filmowe, po czym przerwał karierę akademicką. W 1986 r. odbył staż w BBC i tam właśnie zaczął rozwijać swoją twórczość.

KARIERA 

Twórczość Pawła Pawlikowskiego rozpoczęła się od filmów dokumentalnych realizowanych już zza Oceanem. Wszystkie dotyczyły historii i społeczności wschodniej, czym już zwrócił na siebie uwagę. W 1990 r. nakręcił dokument „Z Moskwy do Pietuszek z Wieniediktem Jerofieiewem”, po którym zrealizował „Podróże Dostojewskiego”, „Serbski epos” i „Wycieczkę z Żyrinowskim”. Od 1998 roku realizuje filmy fabularne, kiedy debiutował w pełnym metrażu tytułem „KORESPONDENT”. Po nim nakręcił jeszcze „Ostatnie wyjście”.

Pierwszy przełom w jego karierze nastąpił już w 2004 roku. Wówczas Pawlikowski odniósł sukces dramatem „LATO MIŁOŚCI” na motywach powieści Helen Cross. Film zdobył wiele nagród, w tym na festiwalach w Wielkiej Brytanii (BAFTA), otworzył drzwi do kariery m.in. Emily Blunt, i otrzymał mnóstwo pozytywnych opinii od recenzentów (najwyżej Roger Ebert był powściągliwy w swoich opiniach). Na fali popularności filmu, Pawlikowski zrealizował kolejny film fabularny, tym razem obsadzając w głównych rolach Kristin Scott Thomas i Ethana Hawke’a, którego wystylizował na samego siebie. Jednak zrealizowany tym razem we Francji film „Kobieta z piątej dzielnicy” zebrał w przeważającej liczbie negatywne opinie, głównie za nieudolne naśladowanie filmów Romana Polańskiego.

Dalsze lata to filmy o Polsce i zrealizowane w Polsce. Pierwszym z nich był kolejny sukces w dorobku Pawlikowskiego, czyli „IDA” z 2013 roku. Film spotkał się z kontrowersjami (zarzucano mu oskarżanie Polaków o udział w Holokauście podczas II wojny światowej, a krytycy lewicowi – utrwalanie stereotypu żydowskiego komunizmu, ucieleśnionego przez postać graną przez, skądinąd znakomitą, Kuleszę). Mimo kontrowersji, film odniósł ogromny sukces i zdobył deszcz nagród, w tym ten najważniejszy: Oscara w kategorii Najlepszy Film Nieanglojęzyczny (jako pierwszy w historii polski film z Oscarem). Na fali popularności tego filmu, Pawlikowski zrealizował kolejny wielki film w swoim dorobku: ‚ZIMNĄ WOJNĘ” z pamiętnym duetem Tomasz Kot (porównywany w Cannes do Gregory’ego Pecka) - Joanna Kulig i różne wystylizowaną, zapadającą w pamięć piosenką „Dwa serca”.  

STYL

Dorobek Pawlikowskiego zwykle zalicza się do twórczości transnarodowej, w której skupiają się doświadczenia z przebywania w różnych krajach. W początkowej fazie twórczości reżysera starano się doszukiwać poetyckiego przetworzenia konwencji brytyjskiego realizmu społecznego.  Pawlikowski był ceniony za szczególną empatię i zrozumienie wobec swoich bohaterów, którzy są pozbawieni tożsamościowej stabilności; szczególnie zauważano jego nieszablonowość w portretowaniu postaci kobiecych. Porównywano go do Michaela Hanekego, który podobnie jak Pawlikowski zadaje pytania dotyczące kondycji współczesnej Europy. Oprócz tego Pawlikowskiego porównywano także do Jean-Luca Godarda (i ogólnie Francuskiej Nowej Fali) oraz do Krzysztofa Kieślowskiego.  

Poza tym Pawlikowski opowiada w swoich filmach o wykorzenieniu bohaterów nie tylko pod względem narodowym, ale też religijnym. Zdaniem Kichelewski zarówno „Ida” jak i „Zimna wojna” przedstawiają „bardziej złożoną wizję komunistycznej przeszłości niż potępienie czy błogą nostalgię”. Oba filmy wykraczają poza zbiorowe wyobrażenia o epoce komunistycznej, ponieważ „ukazują katolicyzm jako ważny element życia i tożsamości powojennej Polski, pomimo stosunku komunizmu do zorganizowanej religii”. 

PÓŹNIEJSZE TYTUŁY 

Po sukcesie „Zimnej wojny” Pawlikowski miał zamiar nakręcić film roboczo zatytułowany „The Island”, psychodramę toczącą się między dwiema głównymi postaciami, a ludźmi czyhającymi na upadek ich szczęścia. Główne role mieli zagrać Joaquin Phoenix i Rooney Mara, lecz w 2023 roku wskutek strajku aktów produkcja została zawieszona do odwołania. W 2025 roku Pawlikowski wyreżyserował krótkometrażowy film „Muse” o konflikcie pianisty i jego żony, z udziałem Małgorzaty Beli i Marcina Maseckiego. „Muse” debiutowała na platformie streamingowej Mubi.

W 2025 roku rozpoczął prace nad filmem roboczo zatytułowanym „1949”, który rok później został premierowo zaprezentowany na Festiwalu Filmowym w Cannes pod tytułem „OJCZYZNA” („Fatherland”). Film opowiada o podróży Thomasa Manna i jego córki Eriki przez powojenne Niemcy – od Frankfurtu w RFN po Weimar w radzieckiej strefie okupacyjnej (późniejszym NRD) – w 200. rocznicę urodzin Johanna Wolfganga von Goethego. Reżyser celowo przekształcił biografię pisarza, aby ukazać kontrast pomiędzy publicznym a rodzinnym wizerunkiem literata. „Ojczyzna” została zakwalifikowana do konkursu głównego festiwalu w Cannes, gdzie Pawlikowski wygrał nagrodę za reżyserię. Spotkała się z bardzo pozytywnym odbiorem anglojęzycznych krytyków.

Za co warto docenić Pawła Pawlikowskiego? Reżyser jest jednym z najciekawszych twórców filmowych, od początku pracującym za granicą, chociaż mocno inspirującym się europejskimi dokonaniami kinematograficznymi. W jego twórczości można znaleźć inspiracje zarówno kinem francuskim (cała Francuska Nowa Fala, ze szczególnym uwzględnieniem Jean-Luca Godarda), czy włoskim (zwłaszcza Federico Fellinim). Inspiracji szuka też w kinie brytyjskim (Richard Lester) i amerykańskim (Billy Wilder, David Lynch), dzięki czemu wychodzą mu same arcydzieła, warte obejrzenia.

link: https://www.filmweb.pl/person/Paweł+Pawlikowski-110922/filmography