Cześć wszystkim. Prosto z quasi purytańskiej Ameryki Północnej przeniesiemy się do antycznej Grecji, by zapoznać się z królem Itaki i bohaterem tak wojny trojańskiej jak i niezliczonych mniej lub bardziej wiernych adaptacji „Odysei”, czyli ODYSEUSZEM. Zaczynamy
Dane:
Twórca: Homer
Odtwórca: Kirk Douglas [„Ulisses”, reż. Mario Camerini, 1955]
Torin Thatcher [„Helena trojańska”, reż. Robert Wise, 1956]
Piero Luigi [„L’Ira di Achille”, reż. Marino Girolami, 1962]
Bekim Fehmiu [„Odyseja”, serial, 1968]
Christos Tsamas [„Ifigenia”, reż. Mihalis Kakogiannis, 1977]
Armand Assante [„Odyseja”, reż. Andrei Konczałowski, 1997]
Nigel Whitmey [„Helena trojańska”, reż. John Kent Harrison, 2003]
Sean Bean [„Troja”, reż. Wolfgang Petersen, 2004]
Arnold Vosloo [„Odyseusz i Wyspa Mgieł”, reż. Terry Ingram, 2008]
Alessio Boni [„Powrót Odysa”, serial, 2013]
Joseph Maule [„Troja. Upadek miasta”, serial, 2018]
Ralph Fiennes [„Powrót Odyseusza”, reż. Umberto Pasolini, 2024]
Matt Damon [„Odyseja”, reż. Christopher Nolan, 2026]
HISTORIA POWSTANIA. GENEZA POSTACI.
Odyseusz był mitycznym królem Itaki i Tesprotii, uczestnikiem wojny trojańskiej i trwającej dziesięć lat tułaczki podczas powrotu z Troi na ojczystą Itakę.
Pierwszy raz pojawił się w ustnych przekazach na temat wojny trojańskiej i dziesięcioletniej tułaczki, póki Homer nie opisał go w „Iliadzie” i „Odysei”; przy czym słowo „opisał” należy wziąć ze sporym dystansem, ponieważ Homer według tradycji był aojdą (pieśniarzem), który recytował historie przy dźwiękach lutni; istnieje teoria, że „Iliadę” i „Odyseję” spisał jeden ze słuchaczy, podpisując się jako Homer. W poźniejszych wiekach postać Odyseusza wracała w licznych dramatach, zarówno tych które przetrwały do dzisiejszych czasów („Filoktet” Sofoklesa, „Hekabe” Eurypidesa), jak i zaginionych. Występował również w licznych poematach, tak zaginionych (część eposów należących do tzw Cyklu Epickiego, do którego zaliczano m.in. „Cyprię”, Małą Iliadę” oraz „Splądrowanie Troi”), jak i ocalałych: poza poematami Homera również „Eneida” Wergiliusza oraz „Heroidy” Owidiusza.
Warto nadmienić, że etymologia imienia „Odyseusz” jest nieznana. Starożytni autorzy łączyli nazwę z greckimi czasownikami odussomai (ὀδύσσομαι) „gniewać się [na kogoś], nienawidzić”, oduromai (ὀδύρομαι) „lamentować, opłakiwać”, a nawet ollumi (ὄλλυμι) „ginąć, być straconym”. Homer łączy ją z różnymi formami tego czasownika w odniesieniach i kalamburach. W księdze XIX „Odysei”, gdzie opisane jest wczesne dzieciństwo Odyseusza, Euryklea prosi dziadka chłopca, Autolykosa, o nadanie mu imienia. Euryklea zdaje się sugerować imię takie jak Poliaretos, „bo tak wiele się o niego modlono” (πολυάρητος), ale Autolykos, „najwyraźniej w sarkastycznym nastroju”, postanowił nadać dziecku inne imię, upamiętniające „jego własne doświadczenia życiowe”:
„Skoro rozgniewałem się (ὀδυσσάμενος Odyssamenos) na wielu, zarówno mężczyzn, jak i kobiety, niech imię dziecka będzie Odyseusz”.
Sugerowano również, że imię „Odyseusz” nie ma pochodzenia greckiego, być może nawet nie jest indoeuropejskie, a jego etymologia jest nieznana. Robert S. P. Beekes zasugerował przedgreckie pochodzenie. W religii etruskiej imię (i opowieści) Odyseusza przyjęto pod imieniem „Uthuze”, co interpretowano jako równoległe zapożyczenie z wcześniejszej minojskiej formy imienia (prawdopodobnie Oduze).
W obu swoich poematach Homer używa kilku epitetów do opisania Odyseusza, zaczynając od początku, gdzie jest on opisany jako „człowiek wielu pomysłów”. Użyte greckie słowo to polytropos, co oznacza człowieka wielu zakrętów, a inni tłumacze zaproponowali alternatywne tłumaczenia angielskie, w tym „człowiek zakrętów i zwrotów akcji” i „skomplikowany człowiek”.
CHARAKTER
W eposach Homera Odyseusz określany jest stałym epitetem „przebiegły” (stgr. πολύπορθης, fonetycznie: polýporthis, dosł. „wieloskrętny, pokrętny”). W związku z tym w kulturze zachodniej stanowi archetypiczny symbol przebiegłości, sprytu i intelektualnej błyskotliwości. O tym jak bardzo potrafił być sprytny, świadczy chociażby słynny fortel z Koniem Trojańskim: w dziesiątym roku wojny, gdy wydawało się że Troja pozostanie niezdobyta, Odyseusz nakazał zbudować konia z drewna, w którego wnętrzu mięli się ukryć achajscy wojownicy. Pozostawiony na zewnątrz Sinion miał wmówić Trojanom, że drewniany koń miał być podarunkiem dla Apollina i że jest tak duży, że nie dałoby się go wciągnąć do wnętrza Troi. Jednak Trojanie rozmontowawszy jedną z bram, wprowadzili konia do miasta, skazując siebie i samą Troję na zagładę.
W JAKICH PRODUKCJACH WYSTĘPUJE?
Podobnie jak w przypadku wielu popkulturowych bohaterów, Odyseusz pojawił się z niezliczonych filmowych wariantach mitu, lub poematy Homera. W latach 50, w okresie największej świetności tzw. kina peplum (potocznie zwanego „kino miecza i sandała), powstały dwa filmy o nim: „Ulisses” Mario Cameriniego z 1954 r. (z Kirkiem Douglasem w roli Odyseusza) oraz „Helena trojańska” Roberta Wise’a z 1955 r. (z Torinem Thatcherem w roli Odyseusza). Podobnie w następnej dekadzie powstały dwa następne filmy o Odyseuszu: „L’Ira di Achille” (1962 r.; co należy tłumaczyć jako „Gniew Achillesa”) w reż. Marina Girolamiego, z Pierem Luigi jako Odysem oraz serial „Odyseja” z 1968 r. i z Bekimem Fehmiu w roli Odysa. W 1977 r. nakręcono z kolei „Ifigenię” na motywach dramatów Eurypidesa. Rolę Odyseusza zagrał Christos Tsamas.
Przez kolejne dwadzieścia lat powstawały mniej znane filmowe warianty opowieści o Odyseuszu, aż w 1997 r. w telewizji zadebiutował trzygodzinny telewizyjny film „Odyseja”, przemianowany potem na czteroodcinkowy miniserial. Stosunkowo wiernie trzymająca się poematowi Homera adaptacja w reżyserii Andreja Konczałowskiego odniosła duży sukces. W roli Odyseusza wystąpił tam Armand Assante. W latach 2000 z kolei króla Itaki grali: Nigel Whitmey (telewizyjna „Helena trojańska” z 2003 roku w reżyserii Johna Kenta Harrisona), Sean Bean („Troja” z 2004 roku w reżyserii Wolfganga Petersena na motywach „Iliady”) oraz Arnold Vosloo (B-klasowy „Odyseusz i Wyspa Mgieł” z 2008 roku w reżyserii Terry’ego Ingrama).
Następne dwie dekady obfitowały w kolejne mniej lub bardziej udane produkcje inspirowane tak poematem Homera jak i samym mitem o Odyseuszu. W 2013 r. powstał serial „Powrót Odysa” z Alessio Bonim w roli króla Itaki, a z kolei pięć lat potem na Netflixie pojawił się kolejny, tym razem nieudany, serial pt. „Troja. Upadek miasta” (który sam, nomen omen, upadł po zaledwie pierwszym sezonie). W 2024 roku odbyła się premiera kinowego, niezależnego, filmu „Powrót Odyseusza” Umberto Pasoliniego z Ralphem Fiennesem w głównej roli, a najnowszą produkcją będzie nowa adaptacja „Odysei”, za którą odpowiadać będzie Christopher Nolan, który do roli Odyseusza obsadził Matta Damona.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz