Cykl na blogu „CultureZone”: „ALEJA GWIAZD POPKULTURY”

BOLESŁAW PRUS : KRONIKARZ WARSZAWY

Cześć wszystkim. W ramach „tygodnia z Lalką”, zapraszam wszystkich na ostatni odcinek tego podcyklu, w którym przybliżę sylwetkę autora czterokrotnie adaptowanej powieści: Bolesława Prusa. Zaczynamy.

MŁODOŚĆ

Bolesław Prus naprawdę nazywał się Aleksander Głowacki i urodził się 20 sierpnia 1870 roku w Hrubieszowie na Lubelszczyźnie. Osierocony jeszcze przed dziesiątym rokiem życia (jego matka zmarła gdy Aleksander miał 3 lata, a ojciec: gdy chłopak miał 9 lat), trafiał pod opiekę babci, a gdy ona zmarła, zaopiekowała się nim ciocia. W końcu opiekę nad nim przejął starszy o trzynaście lat brat, Leon, z którym przeniósł się do Kielc, gdzie rozpoczął naukę w tamtejszym gimnazjum.

Zainspirowany przez brata, mając 16 lat przerwał naukę i wziął udział w Powstaniu Styczniowym. Dostał się do rosyjskiej niewoli, jednak ze względu na młody wiek oraz dzięki wstawiennictwu ciotki, po wyjściu ze szpitala pozwolono mu wrócić do Lublina i zamieszkać z rodziną. W 1864 r. opublikował w „Kurierze Niedzielnym” wiersz „Do Pegaza” podpisany pseudonimem Jan w Oleju. Widmo uczestnictwa w Powstaniu jednak nad nim ciążyło i za ledwie dziesięć dni po publikacji wiersza został aresztowany za uczestnictwo w zrywie. Sąd wojskowy pozbawił go szlachectwa, a następnie oddał pod opiekę wuja Klemensa Olszewskiego, gdyż opiekujący się dotychczas młodszym bratem Leon Głowacki cierpiał na nieuleczalną chorobę psychiczną. Po zwolnieniu z więzienia Aleksander kontynuował naukę w lubelskim gimnazjum, które ukończył 30 czerwca 1866 r. z wynikiem celującym.

Nosił się z zamiarem studiowania w Petersburgu, jednak z powodów finansowych nie stać go było na to. Ostatecznie rozpoczął studia w Szkole Głównej w Warszawie na wydziale Matematyczno-Fizycznym. Zdany tylko na siebie w Warszawie, dorabiał jako guwerner i korepetytor, z czego jednak nie otrzymywał zbyt dużych zysków. Z powodu trudności materialnych, na trzecim roku, przerwał studia i przeniósł się do Puław, gdzie podjął naukę na Wydziale Leśnym Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa, jednak już we wrześniu 1870 r. wrócił do Warszawy, gdyż popadł w konflikt z jednym z rosyjskich profesorów.

KARIERA 

Imał się wielu zawodów, jednak najbardziej znany był jako dziennikarz piszący na łamach „Kuriera Warszawskiego”. Jeszcze zanim tam zadebiutował, opublikował swój pierwszy artykuł, „Nasze grzechy”, w 22 numerze czasopisma „Opiekun Domowy”. Na łamach tego samego czasopisma w 1872 r. ukazywały się też felietony Głowackiego „Listy ze starego obozu”, które autor po raz pierwszy podpisał pseudonimem Bolesław Prus. Głowacki postanowił wówczas używać prawdziwego nazwiska do podpisywania jedynie poważnych artykułów. Z czasem jego pseudonim stał się stały przy podpisywaniu nie tylko artykułów, ale również powieści i nowel. 

W 1874 r. związał się z „Kurierem Warszawskim”, na łamach którego wychodziły pierwsze jego nowele jak „KATARYNKA”, „POWRACAJĄCA FALA”, „ANTEK” (wszystkie trzy z 1880 r.), „KAMIZELKA” (1882), czy „GRZECHY DZIECIŃSTWA” (1883). W 1885 r. opublikował swoją pierwszą powieść, nad którą rozpoczął pracę jeszcze w 1883 r. (wówczas zatytułowaną „Chybioną powieść”). Wydana w 1885 r. przybrała tytuł „ANIELA” i często jest uznawana za kolejną nowelę (w porównaniu do poźniejszych powieści Prusa, jest najkrótsza z nich wszystkich). Natomiast powieść z prawdziwego zdarzenia wydał zaledwie rok potem. Była to „PLACÓWKA” (1886).

W tym czasie Prus, od najmłodszych lat zmagający się z agorafobią, zaczął regularnie wyjeżdżać do położonego w okolicy uzdrowiska w Nałęczowie. Po raz pierwszy wyjechał tam w 1882 roku i potem, przez kolejne 28 lat, jeździł tam na kuracje. Podczas pobytu w uzdrowisku, pisarz zawarł znajomość z innym bywalcem Nałęczowa, również znanym pisarzem: Stefanem Żeromskim (na którego ślubie Prus był świadkiem). Obecnie w Nałęczowie można oglądać pomnik-ławkę Prusa, a także zwiedzać poświęcone mu muzeum. 

STYL

Twórczość Bolesława Prusa należy do największych osiągnięć literatury polskiej. Śmiało można go porównać z Charlesem Dickensem, ponieważ w przeciwieństwie do Henryka Sienkiewicza nie zajmował się krzewieniem serc poprzez przypominanie najważniejszych wydarzeń historycznych, ale problemami społecznymi. 

Tematem jego wczesnej twórczości było przedstawienie krzywdy społecznej skontrastowanej z jałowością życia zamkniętego w swoim świecie ziemiaństwa. W tym czasie Prus był świadkiem tragedii losów ludzkich i niesprawiedliwości społecznej, spowodowanych w znacznej części zderzeniem z wczesnokapitalistyczną gospodarką. Zachodzące zjawiska społeczno-gospodarcze Prus poddawał w swojej twórczości analizie i ocenie.

SZCZYT KARIERY

W l. 1886-1890 Prus wydawał przede wszystkim kolejne felietony i nowele, spośród których na szczególną uwagę zasługuje tomik „Z LEGEND DAWNEGO EGIPTU” (1888). W 1890 r. pisarz wydał pierwszy ze swoich bestsellerów - rozległą panoramę Warszawy pt. „LALKA”. To właśnie dzięki niej, a także za sprawą licznym nowel, autor zyskał miano „kronikarza Warszawy”, którą (mimo osadzenia akcji w latach 70, tuż po Powstaniu Styczniowym) tak dokładnie odmalował (co przełożyło się na organizowane do dziś eventy w rodzaju „spacerów śladami Prusa i Lalki”). Cztery lata potem Prus opublikował kolejną uznaną powieść w swoim dorobku, tym razem społeczno-obyczajową pt. „EMANCYPANTKI” (1894). Dużym zaskoczeniem było ogłoszenie pracy nad powieścią „FARAON”. Wszyscy zakładali że tytuł będzie miał charakter metaforyczny i będzie się odnosił do popularnej wówczas gry karcianej (Prus bowiem nie kojarzony był z literaturą historyczną). Okazało się jednak, że nowa powieść była osadzona w starożytnym Egipcie, a na tle zawartego tam konfliktu między tytułowym faraonem (fikcyjnym Ramzesem XIII), a kapłanem Herhorem (postacią autentyczną), Prus ukazał studium władzy.

Następnie w roku 1909 wydał jeszcze jedną powieść „Dzieci”, w której poddał krytyce rewolucję rosyjską 1905 r. Śmierć pisarza przerwała prace nad ostatnią, niedokończoną powieścią „Przemiany” (1911–1912 w „Tygodniku Illustrowanym”). Warto w tym miejscu dodać, że Prus – jeszcze przed opublikowaniem „Lalki” – rozpoczął pisanie powieści „Sława”, która po wydaniu historii Wokulskiego i Łęckiej miała być pomyślana jako potencjalna kontynuacja. Projekt ten jednak Prus porzucił.

Pod koniec życia, dzięki ożywionej działalności publicystycznej (głównie w l. 1904–1905) Prus stał się wielkim autorytetem w oczach opinii publicznej. Był postrzegany jako wzorowy reprezentant postawy zgodnej z założeniami pracy organicznej i utylitaryzmu. Do końca życia pisarz chętnie brał udział w akcjach społecznych i obejmował patronat wielu inicjatyw oraz przedsięwzięć. Został opiekunem sierot z Towarzystwa Dobroczynności, brał udział w spółce zakładającej Seminarium dla Nauczycieli Ludowych na Ursynowie, był prezesem Stowarzyszenia Kursów dla Analfabetów Dorosłych. Nic zatem dziwnego, że gdy zmarł w 1910 roku i pochowano go na warszawskich Powązkach, na jego grobie wyryto znamienne określenie: „SERCE SERC”.

Bolesława Prusa warto docenić za rzetelny obraz Warszawy, a także za podejmowane przez niego tematy społeczne (nie tylko jemu współczesne) i obyczajowe. Dzięki podejmowanej tematyce, autor - chociaż należący do pozytywistów - wyróżniał się na tle twórczości Henryka Sienkiewicza i można go śmiało porównać do innych autorów podejmujących podobną tematykę, jak chociażby do Charlesa Dickensa.

link: https://lubimyczytac.pl/autor/19097/boleslaw-prus