Cykl na blogu „CultureZone”: „KSIĄŻKA VS FILM”

Szalom. W związku ze zbliżającą się rocznicą powstania w getcie warszawskim, w tym odcinku piątkowego cyklu analitycznego pochylimy się nad tematyką żydowską. Przeanalizuję bowiem książkę Szolema Alejchema „DZIEJE TEWJI MLECZARZA” i film Normana Jawisona „Skrzypek na dachu”. A ponieważ filmowy „Skrzypek” jest bardziej oparty na musicalu Josepha Steina do muzyki Jerry’ego Brocka adaptującyego książkę Alejchema, dokonam również analizy między tymi dwoma materiałami źródłowymi. Zaczynamy.

OGÓLNY ZARYS FABUŁY

Tewje jest ubogim mleczarzem z żydowskiej wsi. Nieustannie szuka sposobności do zarobienia pieniędzy, mimo iż w duchu uznaje swoją biedę i nie wini się za nią. Z żoną Gołde zamierza wydać każdą ze swych córek za mąż. Każdą sytuację życiową Tewje tłumaczy sobie cytatami z  Biblii i Midraszy.

RÓŻNICE MIĘDZY KSIĄŻKĄ, A FILMEM I MUSICALEM

OGÓLNE RÓŻNICE

Podstawowa różnica łącząca książkę Alejchema z musicalem tak scenicznym jak i filmowym, jest inna nazwa miejscowości, w której rozgrywa się opowieść. W musicalu „Skrzypek na dachu” akcja ma miejsce w Anatewce, z kolei w książce Alejchema rodzinną miejscowością Tewji Mleczarza jest Kasrylewka; co ciekawe, Anatewka u Alejchema jest wspomniana, ale jako zupełnie inna wioska (w dodatku zamieszkana przez Lejzera Wołfa, przyjaciela Tewjego), oddalona o około trzy wiorsty od Kasrylewki. Inna różnica to liczba córek: w książce Tewje ma ich aż siedem, w musicalu z kolei tylko trzy. Z kolei tytułowy dla musicalu skrzypek nie jest postacią pojawiającą u Alejchema i stanowi bardziej nawiązanie do twórczości Marca Chagalla. 

Poza tym książka ma formę epistolarną w postaci listów tytułowego bohatera pisanych do Boga. Zarówno sceniczny jak i filmowy musical zachował tą formę w scenach monologów Tewji kierowanych do Wszechmogącego.

KSIĄŻKA, A MUSICAL

Pierwsze rozdziały opowiadają o wydarzeniach z życia Tewji – jak podwiózł dwie kobiety na drodze i jak stracił pieniądze, wchodząc w układ z niegodnym zaufania Żydem. Tego jednak w musicalu nie ma. Na początku „Skrzypka na dachu” Tewje wprowadza widzów w świat Anatewki, gdzie najważniejszą dla kultury żydowskiej jest tradycja. Dopiero po tym wprowadzeniu fabuła książki i musicalu zaczyna się zazębiać, kiedy Tewje najpierw spotyka się z Lejzerem Wołfem, a potem decyduje się wydać córki za mąż. Książka opisuje spotkanie Tewji z jedną z córek, Cejtł, która podkochuje się w ubogim krawcu i to od niej Tewje w musicalu dowiaduje się o planowanym ślubie. U Alejchema dowiaduje się tego od krawczyka.

W książce Gołde bardzo przejmuje się wydaniem córek za mąż, podczas gdy w musicalu Tewje opowiada jej swój zmyślony sen, w którym widział zmarłą babcię swojej żony, Zeitel. Tymczasem przychodzi czas wydania kolejnych córek. Pierwsza z nich, Hodł, chce poślubić Perczyka, młodego Żyda o rewolucyjnych poglądach. Tak jak poprzednio, wiadomość ta wprawia Tewjego w zakłopotanie: udzielić błogosławieństwa czy pozostać wiernym Tradycji; ostatecznie decyduje się na to . Podobnie też jak w książce, trzecia z córek, Chawa, pragnie poślubić kogoś, kto nie jest Żydem, co z kolei spotyka się z kategorycznym sprzeciwem Tewji. Musical pomija cztery pozostałe córki Mleczarza, łącząc sercowe perturbacje niektórych z nich z trzema starszymi siostrami.

Musical dodaje kilka wspólnych scen między Tewje, a Gołde, m.in. dwie popularne kompozycje: „Tevye’s Dream” z pierwszego aktu (w której powtarza się żydowska fraza „Mazel Tov”) oraz liryczne „Do You Love Me?” z drugiego aktu. Tymczasem w książce (w przeciwieństwie do musicalu), po wydaniu córek za mąż, Gołde szybko zapada na zdrowiu i umiera. To wydarzenie sprawia, że Tewje wyrusza do Ziemii Świętej, co z musicalu zostało pominięte. Z podróży jednak nic nie wychodzi, ponieważ umiera mąż Cejtł, co w filmie również ma miejsce (choć w zupełnie innych okolicznościach). Z czasem w książce narastają antypatie mieszkańców wsi wobec Tewjego, czego w musicalu nie ma (wszyscy jak byli przyjaźnie nastawieni do Mleczarza, tak przyjaźni pozostali). Wszystko dlatego, ponieważ lokalni Żydzi są wysiedlani ze swoich wiosek. Tewje decyduje się opuścić wioskę nim zostanie z niej wypędzony. Musical nieco upraszcza ten wątek: w trakcie ślubu jednej z córek pojawia się jeździec na białym koniu, który ogłasza wszystkim, że mają opuścić Anatewkę (w tym momencie w musicalu pojawia się kolejna popularna kompozycja: „Anatevka”). Opuszczając Anatewkę, musicalowy Tewje spotyka tytułowego Skrzypka, którego zachęca do wspólnej podróży. Z kolei w książkowym pierwowzorze Tewje spotyka Szolema Alejchema, godzi się z nim po latach spięć i pokłada nadzieję, że jeszcze się spotkają.

KSIĄŻKA, A FILM

Film w przeważającej liczbie adaptuje musical (stosunkowo je skracając lub łącząc), choć nie pomija najbardziej rozpoznawalnych utworów kojarzących się z musicalem. Podobnie jak w musicalu, nie uśmiercono Gołde i pominięto plany wyjazdu Tewjego do Ziemii Świętej. Naturalnie zmieniono tytuł na ten musicalowy, a także zerwano z formą epistolarną na rzecz monologów Tewjego kierowanych do Boga.

FILM, A MUSICAL

Jak w takim razie wyglądają podobieństwa i różnice między filmowym, a scenicznym „Skrzypkiem na dachu”?

Film bardzo wiernie podąża za fabułą musicalu, zachowując niemal wszystkie dialogi, choć pomija utwory „Now I Have Everything” i „The Rumor (I Just Heard)”. Fragmenty tekstu „Tevye’s Dream” zostały pominięte, aby uniknąć powtórzeń. Album ze ścieżką dźwiękową filmu zawierał niektóre z tych pominięć, w tym fragment, w którym Gołde żegna się przed ponownym zaśnięciem po tym, jak Tewje opisał sen.

Zmiany wprowadzono również w utworze „Tradition”, pomijając dialog między żebrakiem Reb Nachumem (który w filmie wydaje się mieć trudności z mówieniem) a Łazarem Wolfem, a także dialogi wypowiadane przez Jente i Awrama. Ponadto w filmie dwóch mężczyzn spiera się o to, czy koń podający się za sześciolatka miał w rzeczywistości dwanaście lat, a nie o to, czy koń był w rzeczywistości mułem. Oryginalna ścieżka dźwiękowa zachowała imiona bohaterów: Icchak i Awram, ale w wersji filmowej zostały one pominięte. Zamiast nagranego dubbingu wykorzystano improwizowane ujęcie Topola (mówiącego „sprzedał go”).

W wersji teatralnej Tewje i Łazarz Wolf spotykają się w tawernie, by omówić propozycję małżeństwa Łazarza z Cejtel; w filmie Tewje udaje się do domu Łazarza, który jest bogato wyposażony i pełen dzieł sztuki. Następnie obaj idą do tawerny na uroczysty drink.

Scena z Hodłą i Perczykiem, dokąd planuje wyjechać do Kijowa, została w filmie wydłużona. Nagrano nową pieśń śpiewaną przez Perczyka („Any Day Now”). Pieśń została później włączona do jidyszowej produkcji z 2018 roku jako pieśń śpiewana przez Perczyka do Szpryncy i Bielki. W 1979 roku skrócona (o 32 minuty) wersja filmu została ponownie wypuszczona do kin, zawierająca utwory „Far from the home I love” i „Anatevka”.

To była moja analiza różnic między książką Szolema Alejchema „Dzieje Tewji Mleczarza”, a adaptacją musicalową „Skrzypek na dachu” i filmową, w reżyserii Normana Jawisona. Co o niej sądzicie? Piszcie swoje wrażenia w komentarzach, a my widzimy się za dwa tygodnie z nową analizą.  Zay Gezunt.