Cykl na blogu „CultureZone”: „KSIĄŻKA VS FILM”

Cześć wszystkim. Prosto z ubogiego żydowskiego miasteczka wyruszymy na hiszpańską prowincję by odnaleźć różnice między klasyczną powieścią Jana Potockiego „RĘKOPIS ZNALEZIONY W SARAGOSSIE”, a adaptacją Wojciecha Jerzego Hasa. Zaczynamy.

OGÓLNY ZARYS FABUŁY

Główny bohater, Alfons van Worden, młody kapitan gwardii walońskiej podróżujący przez dolinę Los Hermanos, spędza noc w zajeździe Venta Quemada. Spotkanie z poznanymi tam Eminą i Zibeldą – wyznającymi islam kuzynkami z mauretańskiego rodu Gomelezów – kończy się pod szubienicą, co staje się początkiem jego niezwykłych i przerażających przygód. W nawarstwiających się opowieściach spotkanych w podróży osób, rozpoczynanych z nastaniem nowego dnia, a kończonych o zachodzie słońca, pojawiają się bohaterowie z różnych krajów, czasów i warstw społecznych oraz wykłady z niemal wszystkich dziedzin wiedzy: filozofii, historii, religii, matematyki, nauk przyrodniczych, a nawet nauk tajemnych.

RÓŻNICE MIĘDZY KSIĄŻKĄ, A FILMEM

OGÓLNE RÓŻNICE

  Adaptacja w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa zachowując szkatułkową formułę powieści Jana Potockiego, jednocześnie pomija niektóre historie przeplatające się na kartach „Rękopisu…”. Reżyser dzieli swój film na dwie części, skupiając się na przygodach głównego bohatera - Alfonsa van Wordena (część pierwsza) - i historii Naczelnika Cyganów (część druga).

  Film rozpoczyna się sekwencją zdobycia Saragossy przez armię napoleońską, do której zaciągnął się Jan Potocki. Jest to bardzo dokładne odzwierciedlenie przedmowy do „Rękopisu znalezionego w Saragossie” opisującej jak Potocki rzekomo znalazł się w posiadanie tytułowego tekstu i na jego podstawie napisał swoje opus magnum.

CZĘŚĆ PIERWSZA: PRZYGODY ALFONSA VAN WORDENA

  Początek filmu bardzo wiernie odzwieciedla pierwsze dwa dni z życia Alfonsa van Wordena. Faktycznie, tak w książce Alfonso van Worden zostaje uwiedziony przez Eminę i Zibeldę, dwie muzułmańskie nałożnice, ale w filmie pominięto dwie pierwsze z wplecionych przez Potockiego historii - pierwszą z nich jest ta opowiadana przez Eminę i Zibeldę. Film pomija również historię samej Eminy opowiadającej Alfonsowi van Wordenowi o zamku Kassar-Gomelez. Po opuszczeniu muzułmańskich nałożnic, bohater - zarówno w książce jak i w filmie - orientuje się, że znalazł się pod szubienicą, spod której ucieka. Podążając dalej doliną Los Hermanos, zatrzymuje się u starego pustelnika, u którego wysłuchuje historii opóźnionego umysłowo sługi, opętanego Paszeko.

  W książce są dwie historie opętanego Paszeko (dzień drugi i dzień ósmy), jednak film uwzględnia tylko pierwszą z nich, opowiadajacą o nieszczęśliwej miłości sługi pustelnika do swojej kuzynki, Inezilli, w czym wspierała go macocha, która sama podkochuje się w Paszence. Sama historia jest bardzo wiernie odtworzona w adaptacji: od niechęci ojca Paszenki po spisek macochy i jej córki względem Paszenki. W książce następnego dnia (a w adaptacji: jeszcze tego samego dnia) Alfonso van Worden opowiada z kolei historię swojego ojca, podobnie jak on: żołnierza, oraz jak poślubił swoją przyszłą żonę. Film pomija dwie historie, które zostają wplecione w opowieść bohatera: pierwszą opowiadaną przez Trivulcjego z Rawenny i drugą opowiadaną przez Landolfa z Ferrary. 

  Po opuszczeniu pustelni, Alfonso van Worden jedzie w dalszą drogę, jednak zostaje aresztowany przez członków Hiszpańskiej Inkwizycji. Już w czasie procesu sądowego zostaje jednak uwolniony z rąk Inkwizycji przez rozbójników pod wodzą Zoto. W adaptacji pominięto historię Zoto, podobnie jak rekonwalescencję Alfonsa van Wordena odbywającą się w pustelni. Ten drugi pobyt bohatera u pustelnika jest istotny, bo to właśnie wtedy (jak pisze Potocki) Alfonso van Worden poznaje Kabalistę, którego w filmie poznaje w zupełnie innych okolicznościach. Razem wyruszają w dalszą drogę. W tym momencie następuje koniec pierwszej części filmu Hasa.

CZĘŚĆ DRUGA: PRZYGODY NACZELNIKA CYGANÓW (1)

  Na początku drugiej części, skupiającej się na historii Naczelnika Cyganów, Alfonso van Worden wraz z Kabalista (który przedstawia się jako don Pedro de Uzeda, a którego historia zostaje w filmie pominięta) zatrzymują się w rezydencji don Pedro Velazqueza, który przedstawia ich don Avadorovi, Naczelnikowi Cyganów. Przy okazji Has pomija również historie kilku drugoplanowych postaci: Rebeki (siostry Kabalisty, która w filmie i tak się pojawia), Tybalda de la Jacquiére, Menipa Licejczyka czy filozofa Atenodora. Dla umilenia wieczoru, Naczelnik zaczyna snuć swoją jakże zajmują historię.

  To właśnie w tej części filmu najbardziej widać szkatułkową strukturę powieści Jana Potockiego, którą twórcy starali się jak najlepiej oddać w adaptacji, ponieważ w historię Naczelnika Cyganów została wpleciona inna historia, w trakcie której została wpleciona jeszcze inna historia. Ale po kolei. 

  Adaptatorzy w historii Naczelnika Cyganów skupili się na trzech postaciach: Naczelnika, don Lopezie de Soarez oraz don Roque Busquerosie. Naczelnik Cyganów opowiada Alfonsowi van Wordenowi dwie historie: o seniorze Toledo i pojedynku jego przyjaciela oraz o Lopezie de Soarez. Oddający się rekonwalescencji Lopez de Soarez opowiada, z kolei, Naczelnikowi Cyganów swoje dwie historie: pierwszą o przyczynach niechęci swojego ojca do rodziny Moro, a drugą o tym jak don Roque Busqueros spotkał powabną Frasquitę Salero. Z kolei Roque Busqueros poznaje historię młodości Frasquity Salero. 

  Teraz spróbuję w miarę prosty sposób przedstawić wszystkie te trzy historie, a zacznę od historii Naczelnika Cyganów.

CZĘŚĆ TRZECIA: PRZYGODY NACZELNIKA CYGANÓW (2)

  Każda z trzech historii, jakie poznajemy, opowiada o miłości, choć na różne sposoby. I tak kawaler Toledo (pozniejszy Naczelnik Cyganów) to uwodziciel i wiarołomca, sentymentalny młodzieniec Lopez Soarez zakochuje się w pięknej Inez, córce bankiera Moro, natomiast awanturnik don Roque Busqueroz poznaje cieszącą się powodzeniem u mężczyzn Frasquettę Solero. 

  Te trzy historie się zazębiają: kawaler Toledo, nękany przez głosy tajemniczego Przyjaciela z zaświatów, zostaje pokutnikiem; Lopez, dzięki pomocy ze strony Busqueroza, może się ożenić z Inez, sam zaś Roque spotyka Avadora, który rozszyfrowuje ciąg historii. Głos Przyjaciela z „zaświatów” to krzyk Lopeza Soareza, który spadł z drabiny, wspinając się do okna Inez. Kochanka kawalera Toledo, donna Augusta Fernandez, jest również Frasquettą Solero, uwodzicielką Busqueroza. Umykając przed trzema uwodzicielkami, trzej awanturnicy – kawaler Toledo, Roque Busqueroz i Cygan Avadoro – dostrzegają ojca Alfonsa van Wordena w trakcie pojedynku.

  Znaczącym wkładem reżysera w adaptację powieści jest kształt jej zakończenia. Podsumowując można uznać, że powieść i współczesny film łączy podobieństwo metody kompozycyjnej oraz podstawa narracji – jest nią głęboka refleksja o istocie czasu i historii. Wojciech Has uwypuklił także motyw drogi, który wydaje się najbardziej kluczowym w dziele Jana Potockiego. Na kartach książki droga ma charakter inicjacyjny, prowadzący do poznania przez bohatera realiów społecznych, zaś na ekranie przyjmuje ona bardziej symbol wędrówki romantycznej, błądzenia w poszukiwaniu siebie.

To była moja analiza różnic między książką Jana Potockiego „Rękopis znaleziony w Saragossie”, a adaptacją Wojciecha Jerzego Hasa. Co o niej sądzicie? Piszcie swoje wrażenia w komentarzach, a my widzimy się za tydzień z nową analizą. Cześć.