Cykl na blogu „CultureZone”: „ALEJA GWIAZD POPKULTURY”

MARJANE SATRAPI : 

GŁOS KOBIET W IRAŃSKIM REŻIMIE

Cześć wszystkim. Niedawno pożegnaliśmy francuską reżyserkę i autorkę komiksów irańskiego pochodzenia Marjane Satrapi. Z tej okazji przygotowałem specjalny odcinek „Alei Gwiazd Popkultury”, który przybliży nam tą postać. Zaczynamy.

MŁODOŚĆ

  Satrapi urodziła się 22 listopada 1969 r. w Raszcie, w północno-zachodnim Iranie, gdzie spędziła pierwsze 20 dni życia, zanim rodzina przeniosła się do Teheranu. Dorastała w irańskiej rodzinie z wyższej klasy średniej i uczęszczała do francuskojęzycznego liceum Razi.

  Oboje jej rodzice byli aktywni politycznie i wspierali lewicowe inicjatywy przeciwko monarchii ostatniego szacha. Według Satrapi, jej pradziadkiem ze strony matki był Naser ad-Din Szah Kadżar, szach Iranu w latach 1848–1896. Satrapi powiedziała, że ​​jej dziadek ze strony matki był niegdyś gubernatorem prowincji Gilan. Po rewolucji irańskiej w 1979 roku jej rodzice żyli pod rządami islamskich fundamentalistów, którzy przejęli władzę.

  W młodości Satrapi była narażona na narastającą brutalność różnych reżimów. Wielu członków jej rodziny i przyjaciół było prześladowanych, aresztowanych i zamordowanych. Ogromnie podziwiała swojego stryja, Anushirvana Ebrahimiego. On z kolei rozpieszczał ją i traktował bardziej jak córkę niż siostrzenicę. Według Marjane, wujek Anoosh dołączył wcześniej do Fereyduna Ebrahimiego w Azerbejdżanie. Po upadku Azerbejdżańskiego Rządu Ludowego został więźniem politycznym i spędził czas na wygnaniu w Związku Radzieckim. [potrzebne źródło] Po powrocie do Iranu, Ebrahimi został ponownie aresztowany w 1982 roku i skazany na śmierć; poprosił Satrapi o pomoc, gdy pozwolono mu wybrać jedną osobę do towarzystwa w noc przed egzekucją. Jego ciało zostało pochowane w nieoznakowanym grobie w więzieniu Evin.

  Chociaż rodzice Satrapi zachęcali ją do silnej woli i obrony swoich praw, zaczęli się martwić o jej bezpieczeństwo. Jako nastolatka unikała kłopotów z policją za lekceważenie zasad skromności i kupowanie muzyki zakazanej przez reżim.

  Kiedy Satrapi miała 14 lat, rodzice zaaranżowali jej wyjazd do przyjaciela rodziny, aby studiować za granicą. W 1983 roku przybyła do Wiednia w Austrii, aby uczęszczać do Lycée Français de Vienne. Pozostała w Wiedniu przez całe liceum, często przeprowadzając się z miejsca na miejsce, a czasem zatrzymując się u znajomych. Ostatecznie stała się bezdomna i przez trzy miesiące żyła na ulicy, aż trafiła do szpitala z powodu niemal śmiertelnego zapalenia oskrzeli.

  Po wyzdrowieniu wróciła do Iranu i studiowała komunikację wizualną, uzyskując tytuł magistra na Islamskim Uniwersytecie Azad w Teheranie.

  W wieku 21 lat Satrapi wyszła za mąż za weterana wojny iracko-irańskiej, z którym rozwiodła się po trzech latach. Po rozwodzie przeniosła się do Strasburga we Francji, aby studiować w Haute école des arts du Rhin. Rodzice namawiali ją do pozostania w Europie na stałe. Oprócz ojczystego języka, perskiego, mówiła pięcioma językami europejskimi: francuskim, angielskim, szwedzkim, niemieckim i włoskim

KARIERA 

  Satrapi zyskała sławę dzięki swoim autobiograficznym komiksom, pierwotnie publikowanym po francusku w czterech częściach w l. 2000–2003 oraz po angielsku w dwóch częściach w 2003 i 2004 r., pt. „PERSEPOLIS” i „PERSEPOLIS 2”. Przedstawiają one jej dzieciństwo w Iranie i okres dojrzewania w Europie po rewolucji irańskiej. Satrapi wolała używać terminu „komiks” od „powieść graficzna”, gdyż jak sama mówiła:

„Ludzie boją się używać słowa „komiks”. Przywodzi na myśl dorosłego mężczyznę z pryszczami, kucykiem i dużym brzuchem. Zmień to na „powieść graficzna”, a to zniknie. Nie: to wszystko komiksy”.

  „Persepolis” wygrał na Międzynarodowym Festiwalu Komiksu w Angoulême nagrodę Angoulême Coup de Coeur i zyskał ogromną popularność. Pokazujący całą prawdę o irańskim reżimie komiks wywołał także kontrowersje. W 2013 roku władze okręgu nakazały szkołom w Chicago usunięcie „Persepolis” z sal lekcyjnych ze względu na jego drastyczny język i przemoc. Sam ten zakaz wywołał protesty i kontrowersje. Jej późniejsza publikacja „Embroideries” (Broderies) była również nominowana do nagrody „Album Roku” w Angoulême w 2003 roku, podobnie jak jej powieść graficzna „Kurczak ze śliwkami” (Poulet aux prunes) w 2005 roku. Satrapi pisała również artykuły do ​​działu felietonów w „The New York Times”.

  Rok po publikacji ostatniego tomu „Persepolis”, Satrapi wydała kolejny znany komiks w swoim dorobku: „KURCZAKA ZE ŚLIWKAMI”.

STYL

  Młodość spędzona w okresie ajatollahowego reżimu sprawiły, że Marjane Satrapi wyrobiła sobie bardzo silne poglądy polityczne, które wyrażała tak w swoich komiksach jak i filmach.

  Po wyborach w Iranie w czerwcu 2009 roku Satrapi i irański filmowiec Mohsen Makhmalbaf wystąpili przed członkami Partii Zielonych w Parlamencie Europejskim, aby przedstawić dokument rzekomo otrzymany od członka irańskiej komisji wyborczej, w którym twierdzono, że kandydat reform, Mir Hossein Musawi, faktycznie wygrał wybory, a konserwatywny urzędujący prezydent Mahmud Ahmadineżad uzyskał zaledwie 12% głosów.

  W 2022 roku Satrapi wyraziła poparcie dla protestów Mahsy Amini. Kontynuowała tę drogę, reżyserując i koordynując antologię graficzną dokumentującą powstanie i jego kontekst kulturowy dla zachodniej publiczności, w solidarności z tymi kobietami. Wierzyła w ruch Kobieta, Życie, Wolność jako w rewolucję kulturalną. Wspierała również protesty na rzecz wolności i praw przeciwko reżimowi w Iranie.

  W styczniu 2025 roku Satrapi odmówiła przyjęcia Legii Honorowej, najwyższego i najbardziej prestiżowego odznaczenia Francji, powołując się na francuską hipokryzję wobec narodu irańskiego. W otwartym liście skierowanym do ministra kultury wyjaśniła swoje niezadowolenie dotyczące polityki wizowej Francji, pisząc: 

„Nie mogę dłużej patrzeć, jak dzieci irańskich oligarchów przyjeżdżają na wakacje do Francji, a nawet się naturalizują, podczas gdy młodzi dysydenci mają trudności z uzyskaniem wizy turystycznej, aby przyjechać i zobaczyć, jak wygląda kraj Oświecenia i praw człowieka”.  

  Satrapi podkreśliła, że ​​jej odrzucenie odznaczenia „nie jest w żaden sposób działaniem ani myślą przeciwko Francji. Wręcz przeciwnie, głęboko kocham ten kraj, który jest moim krajem.

KARIERA FILMOWA

  W 2007 roku Satrapi porzuciła twórczość komiksową na rzecz kariery filmowej. Jej debiutem była adaptacja „Persepolis” nakręcona w konwencji filmu animowanego. W zupełnie innej konwencji - filmu fabularnego - zrealizowała adaptację „Kurczaka ze śliwkami”. Oba filmy Satrapi nakręciła we współpracy z Vincentem Parronautem. Kolejny film, hollywoodzki debiut zatytułowany „GANG OF THE JOTAS” (2012), zrobiła już samodzielnie.

  Dwa lata później Satrapi nakręciła czarną komedię z Ryanem Reynoldsem pt. „GŁOSY”, który odniósł największy sukces spośród hollywoodzkich filmów w jej reżyserii. Nie można tego samego powiedzieć jednak o filmie „Skłodowska” (2019), biografii Marii Skłodowskiej-Curie z Rosamund Pike w roli polskiej noblistki (tym bardziej, że mniej więcej w tym samym czasie premierę miał polski film o Marii Skłodowskiej-Curie, tym razem z Karoliną Gruszką). Co ciekawe, film Satrapi nie był oparty na konkretnej książkowej biografii, lecz na… powieści graficznej opowiadającej o fizyczce i chemiczce.

  Ostatni film w jej reżyserii nosi tytuł „Paradis Paris” z 2024 roku. Satrapi zmarła 4 czerwca 2026 roku. Miała 56 lat. Jej rodzina w oświadczeniu stwierdziła, że „zmarła ze smutku” po śmierci męża (drugiego, którego poślubiła).

Satrapi niejednokrotnie zabierała głos polityczny, często wywołując kontrowersje. Bardzo twardo wypowiadała się na temat życia kobiet w Iranie na przykładzie własnych przeżyć. Swoje poglądy wyrażała zarówno w komiksach, filmach jak i artykułach pisanych dla prestiżowych gazet, w tym dla „New York Timesa”. Nie ulega więc wątpliwości, że stanowiła ona głos kobieta irańskim reżimie.

link (komiksy): https://lubimyczytac.pl/autor/15962/marjane-satrapi 

link (filmy): https://www.filmweb.pl/person/Marjane+Satrapi-650209