HOMER : NAJSŁYNNIEJSZY AOJDA ŚWIATA ANTYCZNEGO
Cześć wszystkim. W związku ze zbliżającą się wielkimi krokami premierą „Odysei”, w tym odcinku przybliżę sylwetkę jej domniemanego autora, Homera. Od razu zaznaczę, że z uwagi na znikomą liczbę faktów o nim, do tematu podejdę w przewrotny sposób. Zaczynamy.
SKĄD POCHODZIŁ HOMER?
Wokół Homera, jak wokół Szekspira, pojawiła się masa niekoniecznie potwierdzonych domysłów. Do końca nie wiadomo np., skąd Homer pochodził i kiedy konkretnie przyszedł na świat. Przyjęło się, że słynny aojda urodził się w VIII wieku p.n.e., gdyż mniej więcej z tego wieku ma pochodzić „Iliada”, której autorstwo przypisuje się właśnie Homerowi. Co do miejsca jego urodzenia, tutaj kwestia pozostaje sporna. Co najmniej siedem miast spierało się o to, skąd pochodził Homer: Chios, Smyrna (obie najczęściej podawane za miejsce jego urodzenia), Rodos, Kolofon, Salamina, Argos i Ateny. Jak podaje Parandowski w posłowiu do „Odysei”:
„W czasach nowożytnych zgodnie odrzucano takie miasta jak Argos lub Ateny, hipotezy uczonych krążyły z upodobaniem dokoła Smyrny i Chios. Ta wyspa zalecała się szczególnie tradycją Homerydów, potomków czy naśladowców Homera, właściwościami języka, jakim tam mówiono, i pamiętnymi wierszami z hymnu do Apollina, przypisywanemu Homerowi”.
KARIERA
Wspomniany „hymn do Apollina” nie jest jedynym, którego autorstwo na dobrą sprawę przypisuje się Homerowi. Grecka tradycja widziała w nim bowiem również autora kilku poematów heroikomicznych, a więc parodiujących poematy heroiczne. Homer miał napisać takie poematy jak „Margites”, pochodzący najprawdopodobniej z młodzieńczego okresu życia Homera (nie zachował się do naszych czasów), „Kerkopes”, „Epikichlides”, a także najbardziej znana z nich wszystkich „BATRACHOMYOMACHIA” (co powinno się tłumaczyć jako „Wojna mysio-żabia”).
Wątpliwości nie ma, co do autorstwa „ILIADY” i „ODYSEI’, chociaż i tutaj początkowo pojawiały się kwestie sporne obracające się wokół Homera. Literaturoznawcy zgodnie jednak uznawali, że zachwalająca wojnę i bohaterstwo wojowników „Iliada”, jeśli była autorstwa Homera, to musiała powstać w młodzieńczym okresie jego życia. „Odyseję” zwykło się traktować z kolei jako dzieło z późniejszego okresu życia aojdy, bardziej dojrzalsze i przepełnione większą refleksją. Jednak, co warte zaznaczenia, już Parandowski przytaczał hipotezę dotyczącą naśladowców Homera.
MITY WOKÓŁ HOMERA
Bowiem wokół Homera pojawiło się wiele mitów, które, jak już wspomniałem, były niekoniecznie potwierdzone. Zacznijmy od tego, że Homer według tradycji był synem boga rzeki Meles płynącej koło Smyrny i nimfy Kreteis, a w dodatku jego prawdziwe imię miało brzmieć Melesigenes (samo określenie „homer” miało oznaczać „ślepy”). Świadczy to o randze Homera w świecie greckim, gdyż zawsze wybitnym ludziom przypisywano tam boskie lub półboskie pochodzenie. Pokazuje też rangę Smyrny jako domniemanego miejsca jego urodzenia.
Wspomniałem, że według powyższej teorii Homer nie nazywał się Homer, a samo to „imię” było w rzeczywistości przydomkiem oznaczającym „ślepy”. Według kolejnej tradycji Homer miał być bowiem niewidomy (chociaż nawet kwestia jego ślepoty jest sporna), co z kolei pasowałoby do określenia „aojda” oznaczającego pieśniarza. Swoje dzieła Homer miał nie tyle spisać, co recytować przy dźwiękach lutni, a „Iliada” i „Odyseja” z kolei miały zostać spisane przez wspomnianych przez Parandowskiego Homerydów, którzy mięli być jego potomkami lub naśladowcami.
Kwestią sporną pozostaje również (jak wcześniej wspomniałem) sama jego ślepota, mimo że na wielu popiersiach (jeszcze z czasów starożytnych) oraz obrazach nowożytnych był przedstawiany jako osoba niewidoma. Nie przekreśla to faktu, że „Iliadę” i „Odyseję” mógł zwyczajnie wyrecytować, natomiast jego naśladowcy (podpisujac się jako „Homer”) mogli te pieśni z kolei po prostu spisać. Osoby negujące kwestię ślepoty Homera zwracali uwagę, że „Iliada” była dziełem powstałym w młodzieńczym okresie życia aojdy i było raczej mało prawdopodobne, by Homer w już tak młodym wieku mógł stracić wzrok. Oznaczałoby to, że Homer był aojdą niezależnie od stanu zdrowia.
STYL
Poematy Homera są napisane specyficzną odmianą greki wykazującej cechy wielu regionalnych dialektów i okresów greckich, ale jest zasadniczo oparta na grece jońskiej. To by tłumaczyło, dlaczego „Iliada” jest dziełem o wiele starszym niż „Odyseja” i że formuły homeryckie zachowują cechy starsze niż pozostałe części poematów.
Eposy zostały napisane w nierymowanych heksametrach daktylicznych; metrum starogreckie opierało się na ilości, a nie na akcencie. Homer często używa utartych fraz, takich jak epitety („chytry Odyseusz”, „różanopalca Jutrzenka”, „sowiooka Atena” itd.), formuły homeryckie („gdy wcześnie narodzona różonopalca Jutrzenka się ukazała”, „tak on/ona przemówił”) oraz porównania (słynne „porównania homeryckie”). Te charakterystyczne cechy zdają się potwierdzać, że Homer mógł być aojdą, ponieważ są one charakterystyczne dla poezji ustnej. Na przykład główne słowa zdania homeryckiego są zazwyczaj umieszczane na początku, podczas gdy poeci piśmienni, tacy jak Wergiliusz czy John Milton, stosują dłuższe struktury składniowe. Homer następnie rozwija te idee w kolejnych zdaniach; technika ta nazywana jest parataksą.
Tak zwane „sceny typowe” zostały nazwane przez Waltera Arenda w 1933 roku. Zauważył on, że Homer, opisując powtarzające się czynności, takie jak jedzenie, modlitwa, walka i ubieranie się, często używał bloków ustalonych fraz ułożonych w sekwencję, które następnie były rozwijane przez poetę. Szkoła „analityków” uważała te powtórzenia za niehomeryckie, podczas gdy Arend interpretował je filozoficznie. Parry i Lord zauważyli, że konwencje te występują w wielu innych kulturach.
W eposach homeryckich zaobserwowano „kompozycję pierścieniową” lub strukturę chiastyczną (kiedy fraza lub idea powtarza się zarówno na początku, jak i na końcu opowieści, lub gdy seria takich idei pojawia się najpierw w kolejności A, B, C…, a następnie zostaje odwrócona jako… C, B, A). Opinie na temat tego, czy te wystąpienia są świadomym zabiegiem artystycznym, pomocą mnemotechniczną, czy spontaniczną cechą ludzkiego opowiadania historii, są podzielone.
Oba poematy Homera rozpoczynają się inwokacją do Muzy. W „Iliadzie” poeta błaga ją, by śpiewała o „gniewie Achillesa”, a w „Odysei” prosi ją, by opowiedziała o „mężu wielu dróg”. Podobnego początku użył później Wergiliusz w swojej „Eneidzie”.
Chociaż Homer pozostaje jedną z najbardziej enigmatycznych postaci w literaturze powszechnej, zapisał się złotymi zgłoskami w historii. Nawet jeśli jego twórczość jest kwestionowana, stało się to za sprawą dwóch wiekopomnych poematów, które dostarczyły inspiracji dla wielu poźniejszych autorów tak świata antycznego (Wergiliusz) jak i nowożytnego.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz