piątek, 13 listopada 2026


Cykl na blogu „CultureZone”: „KSIĄŻKA VS FILM”


Cześć wszystkim. Dzisiejszy odcinek „Książki vs filmu” będzie miał charakter patriotyczny: na tapet weźmiemy bowiem „PRZEDWIOŚNIE” Stefana Żeromskiego i porównamy go z adaptacją w reżyserii Filipa Bajona. Zaczynamy.


OGÓLNY ZARYS FABUŁY

  Lata 20, tuż po zakończeniu I wojny światowej. Główny bohater, zafascynowany rewolucją w Baku Cezary Baryka, szuka swej tożsamości. Nie wie czy jest Polakiem czy Rosjaninem. Wojna z Rosją 1920 r., pobyt w szlacheckim majątku w Nawłoci, współpraca z Szymonem Gajowcem oraz rozmowy z komunistą Antonim Lulkiem mają pomóc bohaterowi w osiągnięciu dojrzałości.



RÓŻNICE MIĘDZY KSIĄŻKĄ, A FILMEM 


SZKLANE DOMY

  Powieść poprzedzona jest wstępem zatytułowanym „Rodowód” oraz opisem przeżyć Cezarego, który w chwili wybuchu pierwszej wojny światowej ma czternaście lat. Żeromski bardzo dokładnie opisuje dzieciństwo bohatera, wyraźnie rozpieszczanego przez rodziców pomagających mu w nauce, do której i tak chłopak za bardzo się nie przykładał. W filmie także są kochającą się rodziną, ale dodatkowo Bajon pokazuje również jak Cezary spędza czas z rówieśnikami i zakochuje się w pięknej Ormiance. Wkrótce wybucha pierwsza wojna światowa i ojciec Cezarego, Seweryn Baryka, wstępuje do armii. To właśnie wtedy w książce, a nie jak w filmie: jeszcze przed wybuchem wojny, Cezary zaczyna wagarować i łobuzować z rówieśnikami. Z powodu ciągłych wybryków chłopaka, w książce pogarsza się jego relacja z matką, Jadwigą, podczas gdy w filmie ich relacja jest zupełnie inna, jakby matka nic nie wiedziała o wybrykach syna. Dopiero później, gdy Cezary zainteresuje się rewolucją, ich relacja się zmieni. Do tego czasu Cezary znajduje zdjęcie, na którym Jadwiga pozuje z tajemniczym mężczyzną (widać tylko ich cienie), jak się potem okaże - dawnym kochankiem.

  Przez całą wojnę, ani Cezary ani Jadwiga w filmie nie dowiadują się nic o Sewerynie (chociaż tak w książce jak i w filmie wyczekują go w porcie), podczas gdy w książce regularnie otrzymują od niego listy i dowiadują się z nich np. o niewoli, do której się dostał. Wkrótce w Baku wybucha rewolucja 1917 roku, Cezary (zafascynowany zajściami) zaczyna wygłaszać bolszewickie poglądy, rzuca szkołę (a na tym etapie jest już w ósmej klasie gimnazjum) i zaczyna się ubierać niczym rewolucjonista. Zachowanie Cezarego sprawia, że w powieści dochodzi do incydentu z dyrektorem gimnazjum w wyniku czego uczeń zostaje wydalony, co w filmie zostało pominięte. W filmie pominięte zostały również zgromadzenia, na których brał udział Cezary, za to pokazano jak skonfiskowany zostaje majątek Baryków. Jadwiga trafia do obozu pracy, gdzie poprawiają się jej relacje z synem i gdzie wkrótce umiera. Po jej śmierci Cezary wstępuje do ormiańskiej armii, gdzie trafia do niewoli, z której wyciąga go cudownie ocalały, w powieści uznany za zmarłego, Seweryn Baryka, który namawia syna na powrót do odzyskanej Polski.

  Sama podróż z Baku do Polski została w filmie bardzo okrojona, w książce pociąg z migrantami zatrzymuje się m.in. w Moskwie i Charkowie. Jednak zarówno w powieści jak i w filmie Seweryn roztacza przed Cezarym utopijną wizję szklanych domów znajdujących się w Polsce, a przed śmiercią prosi syna by odnalazł Szymona Gajowca (w filmie, w przeciwieństwie do książki, Cezary na tym etapie nie wie, że jest to dawna miłość jego matki). Zarówno w powieści jak i w filmie, po przekroczeniu granicy, chłopak z rozczarowaniem orientuje się, że obiecanych przez ojca szklanych domów nie ma („Gdzież są twoje szklane domy?”). Cezary udaje się do Warszawy.


NAWŁOĆ

  Przybywszy do Warszawy, Cezary udaje się do Szymona Gajowca, który z miejsca go przyjmuje. Ich pierwsze spotkanie w filmie przebiega jednak inaczej, niż w książce. U Żeromskiego Gajowiec od razu zapytuje Cezarego o matkę, tymczasem u Bajona przez cały film nic nie wiemy o romansie warszawskiego ministra z Jadwigą Baryką, a Cezary po przybyciu do Warszawy zostaje przyjęty jako syn Seweryna Baryki. Oprócz tego zaczyna studia medyczne, które w filmie przedstawiono znacznie wcześniej niż to miało miejsce w powieści, włącznie z zawarciem znajomości. Wkrótce wybucha wojna z bolszewikami (w objaśnieniach określona jako wojna polsko-sowiecka), w trakcie której Cezary ratuje życie Hipolitowi. Wdzięczny za pomoc Hipolit zaprasza Cezarego do swoich rodzinnych stron, czyli do Nawłoci.

  Ten fragment adaptacji jest bodajże najbardziej odmienny od książki. Przede wszystkim dotyczy to samego obrazu Nawłoci. U Żeromskiego rodzinna posiadłość Wielosławskiego stanowiła polemikę z mickiewiczowskim Soplicowem, parodiującą sielski, niemal idylliczny obraz mieszczaństwa sarmackiego (co jest kolejnym przykładem, że Żeromski bywał nazywany sumieniem narodu: w tym przypadku jawnie drwił z oczekiwań Polaków). Tymczasem filmowa Nawłoć, bardziej niż parodię, przypomina pastisz Soplicowa, a to jest jednak zasadnicza różnica. 

  Tylko nieliczne rzeczy z książki zgadzają się w filmie. Przyjazd do Nawłoci został bardzo dobrze ukazany, acz go nieznacznie skrócono. Flirt z kuzynką Hipolita, Karoliną, został w filmie jedynie zasugerowany, podczas gdy Żeromski nie krył się z opisem, choć w obu przypadkach Cezary rano zastaje dziewczynę w samej koszuli (o ile w powieści opis ten stanowi nawiązanie do pierwszego spotkania Tadeusza i Zosi z „Pana Tadeusza”, o tyle w adaptacji tego nie czuć). Po porannym posiłku, Cezary i Hipolit wyruszają na konną przejażdżkę bryczką i w tych okolicznościach po raz pierwszy spotykają Laurę Kościeniecką, żonę hrabiego Barwickiego (pierwszy mąż zmarł), w której Cezary zaczyna się podkochiwać. W samym Cezarym, z kolei, podkochuje się Wanda, szesnastoletnia pensjonarka z Nawłoci. Ich flirt narasta szczególnie jeszcze tego samego dnia co przejażdżka bryczką, w czasie wspólnego koncertu na cztery ręce, wiernie oddanego w filmie. Pod wieczór, z kolei, zostaje zorganizowane przyjęcie w Chłodku, który został w adaptacji połączony z pierwszym w powieści przyjęciem w Odolanach. Gdy przyjęcie dobiega końca, Laura Kościeniecka obiecuje zawieść Cezarego do Nawłoci. Po drodze dochodzi między nimi do romansu, w filmie ukazanego w bardziej zmysłowy sposób. Oboje kontynuowali romans, m.in. podczas późniejszej wizyty Cezarego w posiadłości Barwickiego, kiedy Laura pod nieobecność męża miała mu świecić lampą naftową w oknie, a także później, podczas drugiego przyjęcia w Odolanach, w trakcie którego Karolina nabiera podejrzeń że Cezary i Laura mają romans. Samo przyjęcie w Odolanach zostało bardzo wiernie odtworzone w filmie, włącznie z popisowym tańcem kozaka w wykonaniu Cezarego i Karoliny.

  Film pomija całkowicie wątek romansu Cezarego i Wandy (ogranicza się tylko do podglądania przez dziewczynę jak bohater flirtuje z Karoliną) i po przyjęciu w Odolanach od razu przechodzi do najbardziej dramatycznego zwrotu akcji: otrucia Karoliny. Rozpoczyna się śledztwo w sprawie podania dziewczynie trucizny (bardziej rozbudowane w wersji serialowej „Przedwiośnia”), przedtem jeszcze ksiądz udziela ślubu Cezaremu i dogorywającej Karolinie, a w toku śledztwa oskarżenie pada na Cezarego. Jednak bohater domyśla się, kto tak naprawdę był odpowiedzialny za otrucie dziewczyny. Wyrusza więc do posiadłości Barwickiego z oskarżeniami pod adresem Kościenieckiej, którą zarówno w książce jak i w filmie uderza szpicrutą i tym samym ostatecznie z nią zrywa. By zająć czymś myśli, rozpoczyna pracę w Chodku. Niestety, ponosi konsekwencje za rzekome otrucie Karoliny: jego relacja z Hipolitem ochładza się. Po za tym chłopak decyduje się niezwłocznie opuścić Nawłoć: w filmie na skutek ochłodzonym relacji z Hipolitem (warto dodać, że w scenie odsyłania Cezarego parobka z Chłodka gra nieodżałowany Maciej Damięcki, ojciec Mateusza Damięckiego, odtwórcy roli Cezarego Baryki), natomiast w książce: zgorszony życiem codziennym na prowincji.


WIATR OD WSCHODU

  Rozżalony pobytem w Nawłoci, Cezary wraca do Warszawy. To właśnie wtedy w książce zaczyna studia medyczne, w trakcie których poznaje Buławnika i Antoniego Lulka. Szczególnie ten drugi staje się inspirujący dla Cezarego. Ponawia też pracę u Gajowca, u którego znajduje trzy portrety: Mariana Bohusza, Stanisława Krzemińskiego i Edwarda Abramowskiego, którzy są dla Gajowca niemalże patronami; scena ta w filmie pojawia się przed wizytą w Nawłoci. 

  Kilka dni później Cezary i Lulek biorą udział w raucie, na którym zostaje przedstawiony program komunistyczny, który bohater poddaje ostrej krytyce i zostaje z zebrania wydalony. Wróciwszy z rautu, poddaje tak samo krytycznej ocenie program Gajowca, słowa jakie wygłasza w filmie są niemal cytatem z książki. W filmie dodatkowo Cezary znajduje to samo zdjęcie, jakie pokazała mu Jadwiga Baryka i odkrywa, że łączył ją i Szymona Gajowca romans. Po odejściu od Gajowca, spotyka jeszcze ostatni raz Laurę, co w filmie zostało pominięte. Niedługo potem, pogodzony z komunistami, bierze udział w manifestacyjnym marszu na Belweder. Po drodze Cezary spotyka ostatni raz Gajowca i znów wytyka mu błędy programu, po czym wraca do tłumu komunistów. W tym momencie następuje poważne odstępstwo w zakończeniu: Żeromski nie ujawnia wprost, czy Cezary przypłacił życiem wystąpienie w manifeście, natomiast w filmie bohater zostaje zastrzelony (nie jest pokazane, przez kogo), a przed śmiercią ma przebłyski wspomnień z czasów gdy przebywał w Baku.



To była moja analiza różnic między powieścią „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, a filmem w reżyserii Filipa Bajona. Co o niej sądzicie? Piszcie swoje wrażenia w komentarzach, a my widzimy się za tydzień z nową analizą. Cześć.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz