Cykl na blogu „CultureZone”: „KSIĄŻKOSPEKTYWA”

Cześć wszystkim. Po dwóch tygodniach pełnych akcji, zapraszam was tym razem na odcinek wypełniony absurdalnym, brytyjskim humorem. Na tapet biorę bowiem kultowy cykl nieodżałowanego sir Terry’ego Pratchetta pt. „ŚWIAT DYSKU”. Zaczynamy.

HISTORIA SERII

Koncepcja Świata Dysku rozwijała się w głowie Pratchetta stopniowo. Mało kto z fanów zwraca na to uwagę, ale pierwszy tom tego wieloksięgu, „Kolor Magii”, jest najmniej reprezentatywny względem dalszych książek. O ile każde późniejsze tomy naśmiewały się z pewnych elementów popkultury, „Kolor Magii” stanowi parodię fantasy wyśmiewającą jego klasyczne motywy i tropy. Poza tym „Kolor Magii”, w przeciwieństwie do późniejszych książek, nie stanowi oddzielnej całości, a fabuła jest kontynuowana w drugim tomie wieloksięgu pt. „Blask fantastyczny”.

Wszystko to jednak zaczęło się zmieniać mniej więcej od tomu „Mort” inaugurującego podcykl o Śmierci. Z czasem seria ewoluowała z czystej parodii w bogate, satyryczne uniwersum, które komentuje współczesny świat, politykę, naukę i kulturę, zachowując przy tym dużą dozę humoru. I choć cały wieloksiąg jest podzielony na kilka podcykli – które w dalszej części tego artykułu będę analizował – Pratchett w wielu wywiadach podkreślał, że można zacząć czytać „Świat Dysku” od dowolnego tomu nie zrażając się tym, że się czegoś nie zrozumie.

Pomimo zdiagnozowania u Terry`ego Pratchetta choroby Alzheimera w grudniu 2007 r., pisarz nie przerwał pracy nad swoim opus magnum. Pisał kolejne tomy przy pomocy specjalnego programu, który przypominał mu o elementach (np. imiona postaci), które pojawiły się w jego wcześniejszych tomach, a do których chciał wrócić. Pisarz przez wiele lat angażował się w walkę na rzecz legalizacji eutanazji, która jest zabroniona w Wielkiej Brytanii. W grudniu 2010 wraz z ekipą BBC nakręcił kontrowersyjny film „Decydując się na śmierć”, o ostatnich chwilach życia nieuleczalnie chorego brytyjskiego milionera Petera Smedleya, który w szwajcarskiej klinice przed kamerami wypił truciznę. Film 13 czerwca 2011 został na Wyspach wyemitowany przez BBC.

Ostatnim dniem, w którym autor cokolwiek napisał, był 5 grudnia 2014 roku, a ostatnim ukończonym tomem „Świata Dysku” była książka „Pasterska korona” z podcyklu o Tiffany Obolałej. Po jego śmierci 12 marca 2015 roku wszystkie nieukończone tomy „Świata Dysku” (m.in. powieść wyśmiewającą skauting) zostały zniszczone.

OMÓWIENIE PODCYKLI

W wieloksięgu „Świat Dysku” możemy wyróżnić kilka podcykli, które teraz pokrótce i po kolei omówię.

Bohaterem pierwszego podcyklu jest czarodziej Rincewind. Jest skrajnie tchórzliwy, a mimo to nieustannie wciągany w niebezpieczne przygody. Kilkakrotnie ratuje Świat Dysku i odgrywa kluczową rolę w powstaniu życia na Ziemi (Nauka Świata Dysku). Poza Rincewindem w podcyklu pojawiają się też inne postaci: Cohen Barbarzyńca, starzejący się bohater starej tradycji fantasy, oderwany od współczesnego świata i wciąż walczący pomimo podeszłego wieku; Dwukwiat, naiwny turysta z Imperium Agatejskiego (inspirowany kulturami Azji Wschodniej, zwłaszcza Japonią i Chinami); oraz Bagaż, magiczny, półświadomy i agresywny, wielonożny gadżet podróżny.

Drugi podcykl opowiada o Czarownicach z Lancre, jednej z krain w Świecie Dysku. Na ich czele stoi Babcia Weatherwax, małomówna, zgorzkniała staruszka gardząca ludźmi, ale pełniąca jednocześnie funkcję uzdrowicielki i obrończyni, ponieważ nikt nie potrafi tego robić lepiej niż ona sama. Jej najbliższą przyjaciółką jest Niania Ogg, wesoła, sympatyczna czarownica o „zwykłym dotyku”, która lubi zapalić papierosa i wypić kufel piwa, a często śpiewa sprośne pieśni ludowe, jak osławiona „Pieśń Jeża”. Obie czarownice przyjmują na uczennice czarownice: najpierw Magrat Garlick, potem (konkretnie od tomu „Maskarada”) Agnes Nitt, a na końcu Tiffany Obolałą, które stają się wprawnymi czarownicami.

Trzeci, najpopularniejszy podcykl, opowiada o Śmierci, postaci będącej w ramach Świata Dysku personą płci męskiej. Śmierć to siedmiostopowy szkielet w czarnej szacie (będący parodią średniowiecznego wyobrażenia śmierci), jadący na bladym koniu o imieniu Piimpuś, pojawia się w każdej powieści z wyjątkiem „Wolnych Ciut Ludzi” i „Niucha”. Jego dialogi są zawsze pisane kapitalnikami bez cudzysłowu. Kilka postaci twierdzi, że jego głos zdawał się docierać do ich umysłów, nie wydając dźwięku. Śmierć prowadzi dusze z tego świata do następnego. Przez tysiąclecia rozwinęła się w nim fascynacja ludzkością, która zaczęła go chronić. W powieści „Mort” adoptował ludzką córkę i przyjął na ucznia. Ostatecznie córka i uczeń mieli córkę, Susan Sto Helit, która odgrywa pierwszoplanowe role w „Muzyce duszy”, „Wiedźmikołaju” i „Złodzieju czasu”.

Czwarty podcykl „Świata Dysku”, i drugi najpopularniejszy, opowiada o Straży Miejskiej Ankh-Morpork. U podstawy stanowi on parodię urban fantasy ukazujący zderzenia świata fantastycznego ze światem nowoczesnym. Koncentrują się na rozwoju Straży Miejskiej Ankh-Morpork, na czele której stoi cyniczny kapitan Vimes, z beznadziejnej, trzyosobowej bandy do w pełni wyposażonej i skutecznej policji. Opowieści te to w dużej mierze policyjne procedury, przedstawiające przestępstwa o silnym wydźwięku politycznym lub społecznym.

W „Świecie Dysku” można również wyróżnić trzy mniejsze podcykle. Pierwszy z nich opowiada o czarodziejach z Niewidzialnego Uniwersytetu i jest poniekąd powiązany z podcyklem o Rincwindzie. Podobnie ma się sprawa z podcyklem o Tiffany Obolałej, który jest powiązany z podcyklem o czarownicach z Lancre. Najmniej powiązany z którymkolwiek innym podcyklem jest trylogia o Moiście von Lipwigu, drobnym oszuście podszywającym się kolejno za: listonosza, bankiera oraz kolejarza.

PODSUMOWANIE

„Świat Dysku” nieodżałowanego sir Terry`ego Pratchetta jest sztandarowym przykładem tzw. fantasy comedy, podgatunku fantasy nakierowanego na parodiowanie wybranych schematów w popkulturze. Pisany przez blisko 40 lat, dostarczył zagorzałym wielbicielom (w tym niżej podpisanemu), wiele okazji do śmiechu i dobrej zabawy. Choć wydaje się, że żarty w tego typu podgatunku mogą okazać się nietrafione, Pratchett celnie i z klasą wytykał utarte i nadużywane schematy w książkach, sztukach teatralnych, operach czy nawet w filmach i serialach. Nic zatem dziwnego, że zyskał tylu oddanych fanów, których niewątpliwie dotknęła informacja o jego śmierci w 2015 roku.

link: https://lubimyczytac.pl/cykl/114/swiat-dysku